Index

  • 1483-1517

    • 1484 Geboortejaar Huldrych Zwingli

      Huldrych Zwingli (1 januari 1484 – 11 oktober 1531), geboren te Wildhaus als zoon van een boer die tevens burgemeester was, treedt vanaf 1519 op als de eerste kerkhervormer van Zwitserland.

      Na studie in Wenen en Basel wordt Zwingli pastoor te Glarus in 1506; tien jaar later krijgt hij een aanstelling te Einsiedeln en in 1519 te Zürich verbonden aan de Grossmünster. Doorstudie van de geschriften van de Nederlandse christen-humanist Desiderius Erasmus, ontwikkelt Zwingli zich eerst in christelijk-humanistische richting, later krijgt hij door Bijbelstudie meer reformatorische inzichten. Vanaf 1519 preekt Zwingli in Zürich volgens de methode van de ‘lectio continua’, d.w.z. hij preekt weken achter elkaar over één bijbelboek en legt het tekst voor tekst uit. Daarmee legt hij de basis voor een grondige Bijbelkennis. In hetzelfde jaar 1519 wordt Zwingli getroffen door de pest, maar hij overleeft die wonderwel. Hij schrijft hierna het Pestlied. Daarna komt Bernard Samson naar Zürich om daar aflaten te verkopen. Zwingli wijst deze handel grondig af. Zo ontstaan de eerste botsingen met katholieke autoriteiten.

      Lees verder bij 1522.

      Zwingli beroemt zich erop een leerling van Erasmus te zijn. Van hem had hij geleerd dat niet de kerk maar Christus alleen de middelaar is tussen God en mensen. Lees verder

    • 1484 Geboortejaar Georg Spalatinus

      Georg Spalatinus (1484-1545), secretaris van keurvorst Frederik de Wijze van Saksen. Zijn eigenlijke naam is Georgius Burkhardus de Spalt, maar omdat hij uit Spalt kwam, wordt hij Spalatinus genoemd. Hij wordt een groot verdediger van de zaak van de reformatie aan het hof en heeft in zijn functie grote invloed. Zo is hij bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de literatuur die de vorst onder ogen komt. Spalatinus is ook de vaste begeleider van de Saksische keurvorst naar de verschillende rijksdagen. Tussen Spalatinus en Luther ontstaat een hechte vriendschap. Bovendien zorgt hij voor de vertaling van Latijnse geschriften van Luther en Melanchthon.

      Toen op 25 juni 1530 de Augsburgse Confessie werd voorgelezen, wat 2 uur in beslag nam (ooggetuigen beweren dat de keizer daarbij in slaap gevallen was), zei Spalatinus: ... Lees verder

    • 1484 100e sterfjaar Geert Grote

      Geert Grote (1340-1384), grondlegger van de beweging Broeders des gemenen levens (d.w.z. van het gemeenschappelijk leven) in Deventer; de beweging staat ook bekend als die van de Moderne Devotie. Hij legt de nadruk op het navolgen van Christus en preekt fel tegen de zonden van geestelijken en leken. Hij maakt deel uit van een beweging die het kloosterwezen terug wil roepen tot zijn oorspronkelijke regels,zoals die van Augustinus en Bernardus van Clairvaux.

      De Domtoren van Utrecht is in de 14e eeuw dé trots van de Lage Landen. Geert Grote uit er echter kritiek op. In zijn traktaat Contra turrim Traiectensem ... Lees verder

    • 1484 100e sterfjaar John Wycliffe

      John Wycliffe (1330-1384), voorloper van de reformatie in Engeland, professor in Oxford. Hij wil theologie en filosofie baseren op de Bijbel alleen. Hij ziet de Bijbel, en niet de pauselijke kerk, als belangrijkste gids voor de gelovige. Hij vertaalt daarom de Bijbel in het Engels. Ook heeft hij reformatorische ideeën over de eucharistie: hij gelooft niet dat brood en wijn werkelijk veranderen in Christus’ lichaam en bloed. Wycliffe’s opvattingen worden na hem verspreid door bezitloze predikers, de Lollarden. Zij worden fel vervolgd. Ook de Tsjechische theoloog Johannes Hus (1369-1415) kan men beschouwen als een leerling van Wycliffe.

      Hoe komen de Lollarden aan hun naam? Volgens sommigen stamt het van een woord dat ‘mompelaars’ of ‘mopperaars’ betekent. Lees verder

    • 1485 Geboortejaar Johannes Bugenhagen

      Johannes Bugenhagen, geboren in 1485 te Wollin aan de Oostzee in het hertogdom Pommeren, (daarom ook wel Pomeranus genoemd). Wordt in 1504 rector van een school in Treptow (West-Pommeren), waar hij in 1509 tot priester gewijd. Hij verkeert vanaf 1512 in kringen van humanisten. Raakt in 1520 bekend met de geschriften van Luther en aamkt zijn keus voor de reformatie. Hij wordt in 1523 stadspredikant van Wittenberg en als zodanig persoonlijk ook biechtvader van Luther.

      Lees verder bij 1528.

    • 1486 Geboortejaar Johann Eck

      Johannes Eck (1486-1543), katholiek theoloog en scherp tegenstander van Luther. Zijn eigenlijke naam is Maier, maar hij komt uit het plaatsje Eck en wordt daarom zo genoemd. Hij is priester en doceert aan de universiteit van Freiburg (im Breisgau) en later die van Ingolstadt, dat een bolwerk van de contrareformatie zou worden. Eck heeft veel kennis, een sterk geheugen en kan goed debatteren. Hij voert felle oppositie tegen de standpunten van Luther. In 1519 vindt het dispuut van Leipzig plaats, waar Karlstadt, Luther en Eck onder andere debatteerden over het primaatschap van de paus. Luther is erop aangesproken dat hij hierin net zo denkt als Wycliffe en Hus. Namens de paus excommuniceert Eck Luther uiteindelijk. Eck is van 1519-1540 hoogleraar te Ingolstadt en dient daar tegelijk als stadsprediker. Op wens van de Beierse hertog publiceert Eck een vertaling van de Bijbel in een Duits dialect. Hij overlijdt in 1543 in Ingolstadt.

      Van zijn geschriften is vooral bekend zijn boekje Enchiridion locorum communium, opgesteld tegen Melanchthons Loci communes. Eck is niet populair in Duitsland, vooral door zijn sterke oriëntatie op de wil van de paus (die in het verre Rome zetelt).

      Johan Eck is bij de Duitse bevolking zo impopulair dat hij meerdere keren moet vluchten voor een woedend publiek als hij weer eens een proclamatie tegen Luther had uitgesproken.

    • 1489 Geboortejaar Willem Farel

      Guillaume (Willem) Farel (1489-1565), geboren in Gap (zuidoost-Frankrijk), tijdens zijn studie in Parijs in aanraking gekomen met reformatorisch gezinde denkers (o.a. Lefèvre d’Étaples) , later bevriend met reformatoren in Bazel, maar met Erasmus had hij een slechte verhouding – Farel had hem vergeleken met Bileam. Farel is de auteur van het in de Franse taal geschreven reformatorische geschrift (Pater noster et le credo en français, 1524) en ook van de eerste reformatorische dogmatiek in het Frans (Sommaire et briefve declaration, 1529).

      Lees verder bij 1536.

      Als Farel op 69-jarige leeftijd met een meisje van 17 trouwt, vindt Calvijn dat niet juist, maar wil het niet verbieden. Hij verschijnt niet op de bruiloft.

    • 1489 Sterfjaar Wessel Gansfort

      Wessel Gansfort (ook wel: Ganzevoort) is geboren in 1419 te Groningen; gaat naar school bij de Broeders des Gemenen Levens in Zwolle, waar hij een grote bewondering toont voor Thomas a Kempis. Gansfort studeert te Keulen, Parijs en Heidelberg. Terug in Groningen wordt hij om zijn grote geleerdheid aangeduid als ‘Lux Mundi’, d.w.z. het licht van de wereld. Hij is kritisch tegenover de pauselijke kerk (pausen en concilies kunnen dwalen); toch is hij in de leer van de rechtvaardiging en die van de goede werken overtuigd katholiek. Gansfort, die een tijdlang in het befaamde klooster van Aduard werkte, kan men typeren als een bijbels humanist die de onfeilbaarheid van de Heilige Schrift beklemtoont. Luther ziet hem later als een van zijn leermeesters.

    • 1491 Geboortejaar Martin Bucer

      Martin Bucer (1491-1551), geboren in Schlettstadt (25 km. ten zuiden van Straatsburg) wordt hij vanaf 1523 reformator van Straatsburg en de Elzas.

      Al op jonge leeftijd monnik geworden wordt Bucer – nog student – kort na 1517 voor Luthers theologie (de theologie van het kruis) gewonnen; ook is hij beïnvloed door Erasmus. Zijn vlucht uit het klooster loopt uiteindelijk uit op een gehuwd samenwonen met zijn (eerste) vrouw in Straatsburg. Daar werkt hij krachtig mee aan de doorwerking van de pas begonnen reformatie. Door zijn uitvoerige correspondentie over heel Europa oefent hij veel invloed uit.

      Lees verder bij 1529.

      Bucers visie op huwelijk en echtscheiding is voor zijn tijd opzienbarend. Hij verschilt híerin van de andere reformatoren, dat hij uitgaat van het huwelijk als ... Lees verder

    • 1491 Geboortejaar Ignatius de Loyola

      Ignatius de Loyola (1491-1556) is een Spaans-Baskische edelman die in het leger van Karel V dient. Hij maakt tijdens een langdurig ziekbed (als gevolg van ernstige oorlogsverwondingen in 1521) een ingrijpende bekering mee, waarna hij pelgrim, priester en kluizenaar wordt. Hij schrijft Geestelijke oefeningen, waaruit zijn mystieke begaafdheid en psychologische inzicht blijken. Hij sticht in 1534 te Parijs (Montmartre) met een groep van zes vrienden de orde van de Jezuïeten, de Societas Jesu, die hij zestien jaar leidt. De paus erkent de orde in 1540.

      Ignatius neemt actief deel aan de contrareformatie in Europa door invloed vorsten via hun biechtvaders, door onderwijs en wetenschap te stimuleren. Hij bevordert ook de zending in veraf gelegen landen. Zo wordt Paraguay wel een Jezuïetenstaat genoemd. Binnen de rooms-katholieke kerk is Ignatius heilig verklaard in 1622.

      Volgens Ignatius moet men bij de zending/missie proberen aan te sluiten bij de plaatselijke belangstelling en beleving. In Azië hebben jezuïeten bijvoorbeeld ... Lees verder

    • 1491 Geboortejaar Hendrik VIII

      Koning Hendrik VIII van Engeland (1491-1547), stichter van de Anglicaanse kerk. De aanleiding is dat hij van zijn vrouw Catharina van Aragon wil scheiden en hertrouwen (met hofdame Anna Boleyn), omdat hij een zoon wil; de koningin heeft hem slechts een dochter geschonken. Nu komt hij in conflict met de paus, die hem begin jaren ’20 nog de titel Defensor Fidei, d.i. verdediger van het geloof, had gegeven wegens zijn boek tegen Luthers leer van de sacramenten. De paus geeft geen toestemming aan Hendrik om het huwelijk te ontbinden. Hendrik verwerpt op advies van aartsbisschop Thomas Cranmer het pauselijk gezag. In de Act of Supremacy (1534) wordt met medewerking van Cranmer de koning uitgeroepen tot hoofd van de Anglicaanse Kerk en daarmee is de breuk met Rome een feit.

      Uiteindelijk trouwt Hendrik zes keer; soms wordt een koningin afgezet en gedood wegens ‘hoogverraad’. Zijn zoon Eduard VI volgt hem op (zonen gaan in Engeland voor dochters!). Twee dochters van Hendrik worden later koningin: Maria, de dochter van Catharina van Aragon regeert van 1553-1558 en Elizabeth, de dochter van de tweede echtgenote Anna Boleyn is koningin van 1558-1603.

    • 1492 Christoffel Columbus ontdekt Amerika

      Christoforo Colombo, in Nederland bekend als Christoffel Columbus (1451-1506), is een Italiaanse ontdekkingsreiziger die in oktober 1492, in dienst van de Spaanse koning, het Amerikaanse continent ontdekt. Hij maakt daarna nog verschillende reizen en is vooral actief in Midden-Amerika. Inzake de godsdienst wordt daar het katholicisme ingevoerd.

      Het duurt hierna nog tot 1607 voordat in Noord-Amerika een West-Europese kolonie wordt gesticht: Engelse kolonisten bouwen in dat jaar permanente nederzettingen, waarbij ook het Engelse protestantisme voet aan de grond krijgt. In 1620 komen de Pilgrim Fathers (puriteinen) aan in de Nieuwe Wereld (zoals Amerika ook genoemd wordt).

    • 1492 'Verdrijvingsedict' van koning Ferdinand II van Spanje

      Het Edict van de verdrijving van de joden wordt op 31 maart 1492 uitgevaardigd door de Spaanse katholieke koning Ferdinand II. Spaanse joden, al meer dan duizend jaar in dit land een aanvaarde groep, worden voortaan geweerd uit Spanje. Het edict verplicht dat Spaanse joden christen moeten worden of het land verlaten. Veel joden nemen de toevlucht tot Portugal, waaruit ze in 1497 echter ook moeten vertrekken. Meerdere families zijn toen naar de Nederlanden getrokken.

    • 1492 Geboortejaar Berchtold Haller

      Berchtold Haller (1492-1536), reformator uit Bern. Hij onderhoudt vriendschap met Melanchthon en Zwingli. Samen met Wolfgang Capito schrijft hij een kerkorde voor Bern.

    • 1493 Geboortejaar Justus Jonas

      Justus Jonas (1493-1555), Duitse reformator. Hij is doctor in de rechten is, maar besluit – diep onder de indruk van Luthers optreden – in 1519 alsnog theologie te gaan studeren. In 1521 begeleidt hij Luther naar de Rijksdag van Worms.

      Lees verder bij 1521.

      Luthers vrouw Käthe nodigt meer dan eens in het geheim Justus Jonas uit, als Luther somber is. Deze vriend verstaat als geen ander de kunst om hem op te vrolijken.

    • 1494 Vermoedelijk geboortejaar van Lucas van Leyden

      Lucas van Leyden (ca. 1494-1533), schilder en vader van de Nederlandse prentkunst. Zijn oeuvre bestaat uit figuur, portret, landschap, ruimteopbouw, genre- en historieschildering. Zijn werk bevat zowel kenmerken van de gotiek als van de renaissance. Zijn bekendste schilderijen zijn Het Laatste Oordeel en De dans om het gouden kalf. Rembrandt, zijn latere stadsgenoot, laat zich regelmatig door hem inspireren.

    • 1496 Geboortejaar Menno Simons

      Menno Simons (1496-1561), Nederlandse doopsgezinde reformator. Geboren in het Friese Witmarsum, eerst rooms-katholiek geestelijke in Pingjum en later pastoor in Witmarsum, waar hij – mede onder invloed van Zwingli – grote twijfels krijgt over de katholieke leer van de mis, speciaal de transsubstantiatie. Ook keert hij zich tegen het veel voorkomende geweld van de wederdopers, zoals dat onder leiding van Jan van Leiden om in de Duitse stad Munster plaats vond, met als doel een theocratisch koninkrijk voor wederdopers op te richten.

      Lees verder bij 1536.

      Temidden van de vervolgingen in de 16e eeuw wordt de koets waarin Menno Simons zit aangehouden door Spaanse soldaten. Zij vragen of Menno Simons aan boord is. ‘Nee, nee!’ ... Lees verder

    • 1496 Maarten Luther in Maagdenburg

      In 1496, dus op 13-jarige leeftijd, wordt Maarten Luther door zijn vader naar de Latijnse School van de Broeders des Gemenen Levens van Maagdenburg gestuurd. Hier heeft hij het niet breed: met zingen langs de huizen en bedelen moet hij zijn brood verdienen.

    • 1497 Maarten Luther naar Eisenach

      In 1497 gaat Luther naar Eisenach, waar hij tot 1501 de St. George-school bezoekt.

    • 1497 Geboortejaar Philippus Melanchthon

      Philippus Melanchthon (1497-1560), geboren in Bretten in de Palts, is classicus, theoloog en wordt de rechterhand van Luther. Zijn eigenlijke naam is Phillipp Schwarzerd; Melanchthon is een vergrieksing van zijn naam. In 1518 wordt hij de eerste hoogleraar Grieks aan de universiteit van Wittenberg. Hier raakt hij bevriend met Luther en beweegt zich in reformatorische kringen.

      Lees verder bij 1518.

      Een onbekende kant van Melanchthon is zijn belangstelling voor sterrenkunde. Als het eerste kindje van Luther in aantocht is, voorspelt Melanchthon naar aanleiding van een droom ... Lees verder

    • 1498 Geboortejaar Andreas Osiander

      Andreas Osiander (1498-1552), luthers theoloog. Eerst werkt hij als priester in Neurenberg (1520) en in die hoedanigheid is hij een warm pleitbezorger van de reformatorische beweging in Beieren. Zijn strijdlust en heftige temperament maken hem tot een invloedrijk man. Hij hecht veel waarde aan kerkvisitaties (d.i. het bezoeken van plaatselijke kerken en hun leiders om hen te adviseren) waarbij het soms nodig is in te grijpen bij misstanden. Osiander stelt ook kerkordes op. Hij neemt deel aan enkele disputaties, onder meer die over de rechtvaardigmaking. Daarover is enige tijd de (naar hem genoemde) Osiandrische strijd gevoerd. Hierin laat hij een afwijkende, mystiek getinte visie horen: hij meent dat de rechtvaardigmaking plaats vindt door ‘de inwonende gerechtigheid van Christus’; want bij Osiander betekent dat de mens niet gerechtvaardigd wordt door genade alleen. Deze opvatting wordt niet alleen door zijn mede-lutheranen afgekeurd, maar ook door Calvijn. Later wordt Osiander hoogleraar in de theologie te Koningsbergen (in Oost-Pruisen).

      Een ook opvallend feit is de voorrede van Osiander in Copernicus’ boek De revolutionibus orbium (1543) met de door Copernicus ontwikkelde stelling dat de zon en niet de aarde u het middelpunt van het heelal is.

    • 1498 Sterfjaar Girolamo Savonarola

      Girolamo Savonarola (1452-1498), dominicaans priester en in zekere zin een voorloper van de reformatie. Hij bestrijdt in Florence met succes de levensstijl van de stadsrenaissance: de bevolking komt door zijn preken in actie en gaan uitingen van werelds leven vernietigen. De heersersfamilie De Medici moeten de stad verlaten. Ook komt Savonarola in conflict met paus Alexander VI. Uiteindelijk wordt Savonarola opgepakt, gefolterd, opgehangen en verbrand. Al wordt hij gezien als een voorloper van de reformatie, hij week nog niet af van de officiële kerkleer.

    • 1499 Geboortejaar Katharina van Bora

      Katharina von Bora (1499-1552), echtgenote van Luther. Als non ontsnapt ze op tamelijk spectaculaire wijze met anderen uit het klooster Nimbschen bij Grimma (in Saksen). In 1525 trouwt ze in Wittenberg met de beroemde kerkhervormer. Ze is een sterke en vrome vrouw en onmisbaar voor haar drukbezette man. Zij is zeer gastvrij in haar grote huishouding in het Zwarte Klooster van Wittenberg. Luther noemt haar meer dan eens ‘Der heiligen, sorgfältigen Frau Katherine Lutherin, Doktorin’. Het echtpaar krijgt zes kinderen. Na de dood van Luther krijgt ze het financieel moeilijk. Door een ongeluk – tijdens een vlucht voor de pest – komt ze te overlijden in Torgau aan de Elbe.

      Luther is lyrisch als hij over zijn vrouw Käthe schrijft. ‘Als men dit geslacht, het vrouwvolk, niet had, dan lag de huishouding en alles wat er bij hoort, geheel tegen de grond’. Lees verder

    • 1499 Geboortejaar Johannes a Lasco

      Johannes a Lasco (1499-1560), Poolse edelman en theoloog. Na een humanistische opleiding, onder meer in Bologna (Italië), wordt A Lasco in 1521 priester in het Poolse Gnesen. In 1524 ontmoet hij in Basel Erasmus, wiens bibliotheek hij koopt. Van christen-humanist ontwikkelt A Lasco zich onder invloed van Zwitserse hervormers geleidelijk aan tot aanhanger van de reformatie.

      Lees verder bij 1540.

      In 1858 wordt er op de Universiteit van Leiden een prijsvraag uitgeschreven: men moet een oordeelkundige vergelijking van de visies van Calvijn en à Lasco over de kerk maken. Dit is een kolfje naar de hand van Abraham Kuyper. Lees verder

    • 1499 Geboortejaar Petrus Martyr Vermigli

      Petrus Martyr Vermigli (1500-1562), Italiaanse reformator. Als katholiek geestelijke komt hij door studie van de Bijbel en de geschriften van de reformatoren (met name die van Luther, Bucer en Zwingli) tot andere inzichten, waarop hij vlucht naar Zwitserland (Zürich en Bazel). Omdat men in Zwitserland op dat moment geen passende betrekking voor hem heeft, reist hij naar Straatsburg, waar hij hoogleraar OT wordt. In 1547 wordt hij naar Engeland uitgenodigd om in Oxford als hoogleraar in de theologie te fungeren. Later keert hij terug naar Straatsburg, maar wordt in1556 hoogleraar te Zürich. Van Vermigli zijn veel Bijbelcommentaren gepubliceerd. Hij was een belangrijk persoon voor de voortgang van de reformatie. Hij is in Zürich overleden,. Na zijn dood verschenen zijn Loci communes (1575) te Londen.

      Vermigli behoort tot de groep zogenoemde kleine reformatoren, dat wil zeggen dat hij niet hoort bij ‘groten’ als Luther en Calvijn. Lees verder

    • 1499 Geboortejaar Johannes Brenz

      Reformator van Zuidwest-Duitsland. Geboren in Weilderstadt in Württemberg, studeert hij in Heidelberg (o.a. bij Oecolampadius) en maakt in 1518 kennis met Luther op het dispuut te Heidelberg. Na als priester te zijn gewijd gaat hij in 1523 in voorzichtige bewoordingen over tot publicatie van reformatorische inzichten.

      Lees verder bij 1527.

    • 1500 Geboortejaar Karel V

      Karel V (1500-1558), keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie; ook koning van Spanje en Heer der Nederlanden. Zijn machtsgebied (dat behalve Frankrijk bijna heel West-Europa omvat) is het grootste qua oppervlakte sinds Karel de Grote (8e/9e eeuw). Hij weet met succes de aanvallen van het Ottomaanse rijk (d.w.z. van de Turken) af te wenden. Vrijwel altijd is hij in oorlog met koning Frans I van Frankrijk. Als de grootste nederlaag uit zijn leven beschouwt Karel V het feit dat hij de christelijke eenheid van Europa niet heeft weten te bewaren. Onder zijn regering krijgt het protestantisme vaste voet onder de voeten, mede doordat Duitse regionale vorsten hun eigen religiepolitiek kunnen voeren.

      Karel krijgt via zijn familie van beide kanten een enorm arsenaal aan titels: ... Lees verder

    • 1501 Maarten Luther naar Erfurt

      Maarten Luther gaat in 1501 rechten studeren aan de universiteit van Erfurt. Dit rondt hij in 1505 af met het behalen van de graad van magister artium (d.w.z. meester in de vrije kunsten, d.w.z. een soort master-titel). Het leven aan de universiteit is ruw. Bij een van de vele vechtpartijen onder studenten werd een vriend van Luther doodgestoken. Deze gebeurtenis heeft grote impact op Luthers verdere leven gehad.

      Luther heeft een zwak gestel. De geschiedenis van zijn ziekten begint al in zijn jeugd en zou een lange lijst worden. Het verblijf in het klooster van Erfurt (1505-1508) is ... Lees verder

    • 1501 Geboortejaar Theodor Fabricius

      Theodor Fabricius (1501-1570), geboren als Dietrich Smit, Duitse theoloog en reformator. Hij is onder andere superintendent in de Lutherse kerk en een aanhanger van Melanchthon.

    • 1503 Erasmus’ Handboek Christelijke Strijder

      Erasmus publiceert zijn Enchiridion militis christiani, d.w.z Handboek van de Christelijke Strijder. Daarin brengt hij een visie op de kerk naar voren waarin de leken invloed krijgen ten koste van de rijkdom en invloed van de geestelijkheid. Het is vertaald in verscheidene Europese talen.

    • 1503 Julius II wordt paus

      Julius II (1443-1513) volgt paus Pius III op. Als kardinaal was hij vader geworden van drie dochters. Hij is een groot kunstbevorderaar; zo legt hij in 1505 de eerste steen voor de nieuwe Sint Pieterskerk in Rome (met aflaatfinanciering) en laat hij vanaf 1506 Michelangelo het plafond van de Sixtijnse kapel schilderen. De kerkpolitiek van Julius II is gericht op het onafhankelijk maken van de pauselijke staat van de wereldlijke (keizerlijke) macht. Hij treedt meer op als militair dan als geestelijke. Erasmus spuit zijn kritiek op hem in zijn Julius Exclusis (d.w.z. Julius buitengesloten, nl. uit het hemelrijk).

    • 1504 Geboortejaar Heinrich Bullinger

      Heinrich Bullinger (1504-1575), Zwitsers reformator. Na een opleiding in Emmerich, waar de invloed van de Broeders des Gemenen Levens merkbaar was gebleven, wordt hij leraar aan de kloosterschool te Kappel (1523-1529). Daar sluit hij zich aan bij de reformatorische beweging van Zwingli.

      Als Luther in 1543 zijn Van de joden en hun leugens schrijft, zijn enkele vooraanstaande persoonlijkheden van het protestantisme over dit opruiende geschrift verontrust. Lees verder

    • 1505 Maarten Luther wordt monnik

      Maarten Luther wordt onderweg op 2 juli 1505 overvallen door een hevig onweer bij het dorpje Stotternheim. Als de bliksem vlakbij hem inslaat belooft hij de heilige Anna monnik te worden. Zijn ouders en vrienden ontraden hem het klooster in te gaan, maar hij doet het toch. Luther gaat naar het klooster van de Augustijner Eremieten. De diepere oorzaak van deze stap is waarschijnlijk zijn Godsbeeld: vanaf zijn jeugd leeft hij onder het besef dat God een strenge Rechter is die hem moet straffen. In het klooster hoopt Luther van zijn strijd verlost te worden en door veel goeds te doen genade te vinden.

    • 1505 Nieuwe Testament in het Latijn

      Er verschijnt een nieuwe vertaling van het Nieuwe Testament in het Latijn van de hand van Desiderius Erasmus. Dankzij zijn enorme talenkennis ziet hij fouten in de kerkelijke Latijnse Bijbel, de Vulgaat. Zijn uitgave is impliciet kritiek op de rooms-katholieke kerk.

    • 1505 Lucas Cranach wordt hofschilder van Frederik de Wijze

      Geboren in 1472 te Kronach (Beieren), werkte hij eerst in de werkplaats van zijn vader. Na reizen naar Coburg en Wenen wordt hij in 1505 naar Wittenberg gehaald om hofschilder te worden bij keurvorst Frederik de Wijze. Ook heeft hij een befaamde apotheek in Wittenberg. Hij wordt daar later burgemeester. Hij schildert veel: naast bijbelse taferelen en portretten van Maarten Luther en Katharina von Bora (bij hun huwelijk was hij getuige) beeldt hij enkele keren het tafereel uit van de kruisiging van Christus; ook is zijn schilderwerk met de naam Reformatiealtaar bekend, dat zich in de stadskerk van Wittenberg bevindt. Voor de Lutherbijbel maakte Cranach houtsneden. In onderscheid van zijn gelijknamige zoon wordt hij met de bijnaam ‘de Oudere’ aangeduid.

    • 1507 Maarten Luther wordt priester

      Maarten Luther wordt op 3 april 1505 tot priester gewijd en gaat verder theologie studeren in Erfurt.

    • 1508 Overplaatsing Maarten Luther naar Wittenberg

      Luthers kloosterorde plaatst hem over naar de universiteit Wittenberg, om daar colleges te gaan geven die de diepere zin duidelijk maken van het mensenleven. Ondertussen vervolgt hij zijn theologiestudie.

      Dat de studenten gaan opstaan als hij de collegezaal binnentreedt - iets wat Melanchthon had ingesteld - wil Luther niet. Lees verder

    • 1509 Geboortejaar Johannes Calvijn

      Johannes Calvijn (1509-1564), reformator van Frankrijk en Genève, met wereldwijde invloed tot op de dag van vandaag. Jean Cauvin wordt geboren in de Noord-Franse bisschopsstad Noyon. Hij volgt een juridische studie en is grotendeels autodidact in de theologie; hij beschikt over grote kennis van de kerkvaders. Rond 1533/1534 vindt zijn bekering en overgang tot de reformatie plaats.

      Lees verder bij 1536.

      Calvijns vader en broer hebben het al aan de stok met de kerk. In zekere zin zet Calvijn dus een familietraditie voort door zijn latere conflict met de rooms-katholieke kerk.

    • 1509 Lof der Zotheid van Erasmus

      Erasmus schrijft in 1509 de Lof der Zotheid; het verschijnt in 1511. Het is een satire over de toenmalige kerk. Allerlei menselijke dwaasheden worden aan de kaak gesteld: kooplieden, vorsten, wetenschappers en vooral kerkelijke autoriteiten. ‘Laten we de wereld trachten te verbeteren en als het niet lukt, laten we dan ten minste om haar zotheid lachen’, zo schrijft Erasmus. Volgens hem is de wereld niet slecht, maar zij is ook niet goed; de mensheid beantwoordt in geen enkel opzicht aan het ideaal, zoals God het schiep en toch is zij niet van alle waarheid en schoonheid ontbloot. Erasmus vermijdt met zorg ook maar één naam te noemen.

      Over Erasmus zelf zijn ook wel lachwekkende verhalen te vertellen. Zo is hij bijvoorbeeld voortdurend op de vlucht voor epedemiën. Zijn vrienden lachen hem om zijn overdreven angst uit.

    • 1510 Luther reist naar Rome

      Luther bezoekt in 1510/1511 Rome. Als vertrouweling van Johann von Staupitz, het hoofd van de Augustijner kloosterorde, moet hij daar een strijd, in de orde ontstaan, door de Romeinse curie beslecht krijgen. Tijdens deze reis ziet Luther veel wat hem onaangenaam is, maar hij komt nog niet negatief tegenover paus en kerk te staan.

      Er was eens een jood, die zich wilde laten dopen, maar voorzichtigheidshalve eerst naar Rome gaat. De plaatselijke priester doet er alles aan om dit te voorkomen ... Lees verder

    • 1510 Geboortejaar Albertus Rizaeus Hardenberg

      Albert Hardenberg (1510-1574), predikant, doctor in de theologie en voorstander van de reformatie. Zijn eigenlijke naam is Albertus Rizaeus, zijn geboorteplaats is Rheeze, een gehucht bij Hardenberg, vandaar zijn (verlatijnste) naam. Hij is opgeleid in Groningen, Aduard en Leuven. In Mainz promoveert hij in de theologie. Door de invloed van Erasmus komt hij meer en meer los te staan van de pauselijke kerk. Hij raakt sterk bevriend met Johannes a Lasco en is werkzaam voor de reformatorische beweging in Leuven, Emden en Bremen. Eerst gaat hij door voor hij een lutheraan, later ziet men in hem een calvinist, terwijl hij in veel opzichten een leerling van Bucer is. Als gevolg van zijn ‘calvinisme’ wordt hij uit het lutherse Bremen verbannen.

    • 1510 Geboortejaar Immanuel Tremellius

      Immanuel Tremellius (1510-1580), een uit Ferrara afkomstige en tot het christendom bekeerde Jood. Onder invloed van Petrus Martyr Vermigli wordt hij een aanhanger van de reformatorische leer. Hij wordt (hoog)leraar Hebreeuws, onder andere in Cambridge op uitnodiging van Cranmer. Na de troonsbestijging van Maria Tudor in Engeland vertrekt hij weer naar het Europese vasteland. Uiteindelijk wordt hij hoogleraar in Heidelberg en promoveert hij hier tot doctor in de theologie. Tenslotte wordt hij nog hoogleraar in Sédan. Een standaardwerk is zijn vertaling, samen met Franciscus Junius, van de Bijbel in het Latijn, waarbij hij het Oude Testament voor zijn rekening neemt. Hij vertaalde de Heidelbergse Catechismus in het Hebreeuws ten behoeve van de Joden.

    • 1510 Geboortejaar Joachim Westphal

      Joachim Westpahl (1510-1574), luthers predikant. Hij ontpopt zich als een fel verdediger van de lutherse theologie, zoals onder meer blijkt uit zijn inzet in de Avondmaalsstrijd. Zo keert hij zich ook tegen Calvijn en Beza. Westphal fungeert vanaf 1562 als superintendent van Hamburg.

    • 1511 150e sterfjaar Johannes Tauler

      Johannes Tauler (ca. 1300-1361), Dominicaner monnik. Bijna zijn leven lang woont hij in Straatsburg. Als kloosterprediker verkondigt hij Gods Woord in de landstaal, waarbij hij grote aantallen hoorders trekt. Tauler behoort tot de mystieke beweging. Het geestelijk leven kent volgens hem drie fasen: uitgang (afkeer van de wereld), ingang (inkeer tot zichzelf) en overgang (terugkeer tot God). Zijn invloed is groot, vooral voor de doorwerking van een geestelijk en voorbeeldig christendom. Zelf geeft hij geestelijke bijstand aan zieken als de pest heerst, iets wat andere geestelijken weigeren vanwege het besmettingsgevaar. Luther heeft grote waardering voor Tauler.

    • 1512 Promotie Maarten Luther

      Luther promoveert op de universiteit van Wittenberg en mag zich de rest van zijn leven doctor in de theologie noemen. Zijn promotor is Andreas Bodenstein von Karlstadt.

      Luther: ‘Zonder kruis en verzoekingen weet niemand, wat geloof is, en hoe krachtig het is.’ ‘Mijn theologische kennis heb ik ... Lees verder

    • 1512 Vijfde Lateraans concilie

      Het Vijfde Concilie van Lateranen (genoemd naar het pauselijke paleis van Lateranen in Rome) begint, op uitnodiging van paus Julius II. Tot 1517 probeert deze kerkvergadering belangrijke dringende interne zaken te regelen, zoals verbeteringen in het bestuur, de oplossing van moeilijkheden tussen kloosterorden. Voorstanders van een kerkhervorming vinden hier geen gehoor.

    • 1513 Paus Leo X treedt aan

      Leo X volgt Julius II op als paus. Hij is een telg uit de befaamde familie De Medici uit Florence. Hij staat bekend als een typische renaissancevorst en levensgenieter met grote belangstelling voor de kunsten. Hij heeft handen vol werk aan de zaak-Luther. Aan de Engelse koning Hendrik VIII verleent hij de titel ‘Defensor fidei’ (d.w.z. Verdediger van het geloof) wegens zijn steun in de zaak-Luther. Deze paus overlijdt op 1 december 1521. Zijn opvolger is paus Adriaan VI (de enige Nederlandse paus).

    • 1514 Vernieuwing jubileumaflaat uit 1506

      Paus Leo X vernieuwt de jubileumaflaat uit 1506 ten behoeve van de nieuwbouw van de Sint-Pieter te Rome. Vooral uit Duitsland komen negatieve reacties. ‘Moeten wij betalen voor de Italiaanse luxe?’ Dit heeft de geesten in Duitsland positief beïnvloed voor de reformatie.

    • 1515 Luthers colleges over de Romeinenbrief

      In 1515/1516 geeft Luther colleges over de Brief aan de Romeinen. De studie van dit Bijbelboek opent zijn ogen voor de leer van de rechtvaardiging door het geloof alleen, in plaats van door het doen van goede werken. Waar hij voorheen God zag als een streng Rechter die rechtvaardigheid eist, ziet hij nu dat ‘rechtvaardigheid van God’ wezenlijk iets anders inhoudt. Zijn levensvraag ‘Hoe krijg ik een genadig God?’ wordt beantwoord door de tekst uit Romeinen 1:17 ‘De rechtvaardige zal uit het geloof leven’. En zo wordt hij gerechtvaardigd, door echt te geloven dat Jezus Christus de straffende gerechtigheid van God op Zich nam – ‘de vrolijke ruil’. Dit nieuwe inzicht van Luther, eerder naar voren gebracht door de kerkvader Augustinus (4e/5e eeuw) , kan als beginpunt van zijn bekering worden gezien. Luther spreekt in dit verband van het opengaan van de ‘porta paradisi’, de poort van het paradijs.

    • 1515 Geboortejaar Theresia van Avila

      Theresia van Avila (1515-1582), mystica en rooms-katholiek heilige. Op het ziekbed besluit ze non te worden, hoewel haar vader dat verbiedt. Ze vlucht het klooster van de Karmelieter nonnen in. Daar wordt ze ook ernstig ziek en tijdens die ziekte komt ze in mystieke toestand en naar eigen zeggen ontmoet ze Christus lichamelijk. Uit deze ervaring ontwikkelt ze een eigen mystiek. Ze richt een nieuwe kloosterorde op, die deel uitmaakt van een hervormingsbeweging binnen de rooms-katholieke kerk: de orde der gesluierde Karmelietessen. Johannes van het Kruis, met wie Theresia nauw in contact stond, hervormt het monnikendeel van de orde van de Karmelieten. In 1970 roept de paus haar uit tot (eerste vrouwelijke) kerkleraar.

      In haar boek Het kasteel der ziel wil Theresia onderwijs geven in het gebed. Elke nieuwe ontwikkeling in het gebedsleven wordt door haar voorgesteld als een kamer in een kasteel ... Lees verder

    • 1515 Albrecht von Mainz krijgt toestemming voor aflaathandel

      De in 1514 aangetreden aartsbisschop en keurvorst Albrecht von Mainz (geboren in 1490 in een vorstelijke familie), tegelijk ook aartsbisschop van Maagdenburg (sinds 1513), zit in geldnood: hij is aan de paus een half miljoen gulden verschuldigd wegens het uitoefenen van gezag over meer dan één bisdom (dat is tegen het kerkelijke recht). Het benodigde geld heeft hij geleend bij de bankiersfamilie Fugger in Augsburg. Nu krijgt hij van de paus volmacht om in zijn gebieden een aflaathandel te starten, waarbij in het geheim bepaald is dat de helft van de opbrengst bestemd is voor de Sint Pieterskerk in Rome en de andere helft voor aartsbisschop Albrecht van Mainz.

    • 1515 100e sterfjaar Johannes Hus

      Johannes Hus (1370-1415), hoogleraar in Tsjechië en voorloper van de reformatie. Hij is sterk beïnvloed door John Wycliffe. Als gevolg van zijn kritiek op de kerk wordt hij geëxcommuniceerd en uiteindelijk in de ban gedaan. Tijdens het Concilie van Konstanz (1414-1418) wordt hij, ondanks de belofte van een vrijgeleide, in deze stad gevangengenomen en verbrand.

      Johannes Hus is één van de grootste persoonlijkheden uit de Tsjechische geschiedenis. Hij komt op voor de gewone Tsjechische burger en veroorzaakt een sterk nationaal bewustzijn.

    • 1516 Erasmus publiceert de Griekse tekst Nieuwe Testament

      Erasmus publiceert bij drukker Johann Froben in Bazel zijn Griekse tekst van het Nieuwe Testament onder de titel Novum Instrumentum. Tijdens de Middeleeuwen gebruikte de kerk alleen de Latijnse vertaling van de Bijbel (de Vulgata). Erasmus is echter van mening dat de kerk terug moet naar de bronnen (in het Latijn: ad fontes). Drie jaar later komt een tweede uitgave uit. Het bevat ook een nieuwe Latijnse vertaling, inclusief uitvoerige inleidingen en aantekeningen. Bij het vaststellen van de juiste tekst vergelijkt Erasmus de verschillende handschriften: hiermee is hij de eerste tekstcriticus (niet te verwarren met Schriftkritiek). Luther vertaalt aan de hand van deze uitgave het Nieuwe Testament in het Duits. Op sommige cruciale punten wijkt Erasmus’ tekst af van de kerkelijke traditie. Zo vertaalt hij een woord uit Mattheüs 3:2 niet met ‘boete doen’, maar ‘berouw hebben’.

    • 1516 Geboortejaar Hieronymus Zanchius

      Hieronymus Zanchius (1516-1590), Italiaanse reformator. Als Augustijner monnik wordt hij door Petrus Martyr Vermigli beïnvloed. In zijn theologie laat hij zich vooral leiden door Bullinger en Calvijn. Bij Zanchius is een zekere neiging tot de scholastiek, bijvoorbeeld in de leer van de uitverkiezing merkbaar. In 1553 wordt hij hoogleraar Oude Testament in Straatsburg, nadat hij uit zijn geboorteland moet vluchten. In 1568 wordt hij hoogleraar Dogmatiek in Heidelberg, waar hij bevriend raakt met Zacharias Ursinus, een van de opstellers van de Heidelbergse Catechismus. Vanaf 1576 tot zijn dood werkt hij op een gereformeerde hogeschool te Neustadt. Zanchius wordt al tijdens zijn leven gezien als een groot geleerde.

      Zanchius maakt het eens mee dat tijdens een pestepidemie (1564) ieder zijn eigen beker meebrengt voor het Heilig Avondmaal, vanwege het gevaar van besmetting. Lees verder

    • 1517 Begin van de reformatie

      Het jaar 1517 wordt algemeen gezien als startpunt van de reformatie. In mei schrijft Luther aan een vriend in Erfurt: “Onze theologie en Sint Augustinus maken goede voortgang en voeren nu, dank zij de beschikking Gods, aan onze universiteit heerschappij.”

      Op 31 oktober van dat jaar spijkert Luther namelijk een papier met 95 stellingen op de deur van de Slotkapel van Wittenberg, tegen een reeks van misstanden in de kerk, m.n. de aflaathandel. Het is bedoeld als inleiding op een theologisch debat, daarom schrijft hij het in het Latijn. Maar de inhoud wordt binnen zeer korte tijd vertaald en verspreid, zodat het hele volk er kennis van kan nemen. De stellingen raken het pauselijke Rome in haar financiële hart, omdat Luther vanuit de Schrift fel tegen de aflatenhandel opponeert. Voor Duitsers, toch al niet te spreken over de uitbuiting door de Roomse kerkleiding, is dit een welkom geluid. Luther heeft op de avond van 31 oktober een protestbrief gezonden aan aartsbisschop Albrecht van Mainz. Deze stelt eind 1517 de paus op de hoogte van de protestbeweging van Luther.

    • 1517 Reformatoren in 1517

      Opvallend is dat veel reformatoren behoren tot de jongere generatie. Op 31 oktober 1517 is Luther (bijna) 34 jaar, Zwingli 33, Bucer 26 en Melanchthon 20. Calvijn komt pas later op het toneel (geboren in 1509) en Bullinger (geboren in 1504), maar ook zij waren jong toen zij kozen voor de reformatie. Zij zijn vertegenwoordigers van de tweede generatie reformatoren.

      Het is een meer voorkomend verschijnsel bij kerkscheuringen, dat vooral de jonge generatie de stap waagt. Zo is het met de Afscheiding van 1834 ook: ... Lees verder

    • 1517 Optreden van Johann Tetzel als aflaathandelaar

      Johann Tetzel (1465-1519), aflaatprediker in Duitsland. Hoewel hij een geestelijke is, een Dominicaner monnik, heeft hij twee kinderen. Hij reist het hele land door om – in opdracht van de paus en aartsbisschop Albrecht van Mainz – aflaten te verkopen. Hij komt ook in de omgeving van Wittenberg, waar Luther de negatieve gevolgen onder ogen ziet. De bijbelse leer van de boete ziet Luther hier in gevaar komen.

      Een aflaat is een door de kerk verleende kwijtschelding van tijdelijke straffen voor zonden die in de biecht beleden en vergeven zijn. Een uitwas is te zien in de aflaathandel (zoals die van Tetzel), waarin zogenaamde aflaatkramers met toestemming van de bisschop tegen een geldelijke vergoeding aflaten verlenen aan gelovigen. De opbrengsten worden vaak aangewend voor de bouw van kerken, maar hier geldt een geheime afspraak met Albrecht van Mainz. De aflaatpraktijk is door alle reformatoren alsook door enkele denkers uit de late middeleeuwen (Geert Grote, Erasmus) afgewezen.

      Beroemd zijn Tetzels woorden ‘Sobald das Geld im Kasten klingt, die Seele in den Himmel springt’. Tetzel wordt later berispt door zijn kerkleiding. Maar in 1518 wordt hij in Frankfort aan de Oder gepromoveerd tot doctor in de theologie vanwege zijn verdediging van de aflaten. Zijn niet onbesproken leven eindigt in Leipzig, 11 augustus 1519.

    • 1517 Maarten Luther als reformator

      Maarten Luther publiceert in 1518 een preek over aflaat en genade: Sermon von dem Ablass und Gnade, in het Duits. Samen met zijn stellingen tegen de aflaathandel brengt deze op het publiek gerichte actie hem in aanvaring met de leiders van de Rooms-katholieke kerk, zoals paus Leo X, kardinaal Cajetanus en doctor Johannes Eck. Tijdens diverse disputen (o.a. in Heidelberg en Leipzig) wordt duidelijk dat Luther verder blijft denken en werken vanuit de door hem ontdekte genadeleer, zoals ook de kerkvader Augustinus deed.

      In 1520 publiceert Luther drie reformatorische geschriften die grote invloed uitoefenen op de ontwikkeling van het verzet tegen Rome.

      In 1521 moet Luther zich verantwoorden voor keizer Karel V op de Rijksdag te Worms, maar herroepen doet hij niet. Hij moet daarna wel onderduiken op de Wartburg; dit gebeurt met steun van keurvorst Frederik de Wijze die de vogelvrijverklaring door de keizer daarmee saboteert. In dat hooggelegen slot maakt Luther een begin aan de vertaling van de Bijbel in het Duits: eerst vertaalt hij het Nieuwe Testament (in 12 weken tijds), later doet hij 12 jaar over het Oude Testament.

      In 1522 keert hij – vanwege excessen door de radicalen onder leiding van Karlstadt – terug naar Wittenberg om de ontwikkelingen in kerk en universiteit in rustiger wateren te leiden.

      In 1525, als de Boerenoorlog woedt, trouwt Luther met de ex-non Katharina von Bora; ze krijgen zes kinderen: Hans, Elisabeth, Magdalena, Maarten, Paulus en Margaretha. Twee kinderen stierven op zeer jonge leeftijd.

      Belangrijke momenten zijn het godsdienstgesprek met Zwingli en Bucer in Marburg 1529, de aanbieding van de Augsburgse Confessie in 1530 aan keizer Karel V (overigens buiten aanwezigheid van Luther die nog altijd vogelvrij is), de vorming in 1531 van het Verbond van Schmalkalden (ter bescherming van het protestantisme).

      Luther, die veel doceert en publiceert, wordt in 1546 gevraagd te bemiddelen in een conflict tussen de graven van Mansfeld; in Eisleben wordt de twist bijgelegd, maar Luther wordt ziek. Hij sterft op 18 februari 1546. Op zijn nachtkastje vindt men Luthers laatste briefje met onder meer de woorden: Wij zijn bedelaars, dat is de waarheid.

      Luther is begraven in de Slotkerk van Wittenberg.

  • 1517-1544

    • 1517 Optreden van Johann Tetzel als aflaathandelaar

      Johann Tetzel (1465-1519), aflaatprediker in Duitsland. Hoewel hij een geestelijke is, een Dominicaner monnik, heeft hij twee kinderen. Hij reist het hele land door om – in opdracht van de paus en aartsbisschop Albrecht van Mainz – aflaten te verkopen. Hij komt ook in de omgeving van Wittenberg, waar Luther de negatieve gevolgen onder ogen ziet. De bijbelse leer van de boete ziet Luther hier in gevaar komen.

      Een aflaat is een door de kerk verleende kwijtschelding van tijdelijke straffen voor zonden die in de biecht beleden en vergeven zijn. Een uitwas is te zien in de aflaathandel (zoals die van Tetzel), waarin zogenaamde aflaatkramers met toestemming van de bisschop tegen een geldelijke vergoeding aflaten verlenen aan gelovigen. De opbrengsten worden vaak aangewend voor de bouw van kerken, maar hier geldt een geheime afspraak met Albrecht van Mainz. De aflaatpraktijk is door alle reformatoren alsook door enkele denkers uit de late middeleeuwen (Geert Grote, Erasmus) afgewezen.

      Beroemd zijn Tetzels woorden ‘Sobald das Geld im Kasten klingt, die Seele in den Himmel springt’. Tetzel wordt later berispt door zijn kerkleiding. Maar in 1518 wordt hij in Frankfort aan de Oder gepromoveerd tot doctor in de theologie vanwege zijn verdediging van de aflaten. Zijn niet onbesproken leven eindigt in Leipzig, 11 augustus 1519.

    • 1517 Maarten Luther als reformator

      Maarten Luther publiceert in 1518 een preek over aflaat en genade: Sermon von dem Ablass und Gnade, in het Duits. Samen met zijn stellingen tegen de aflaathandel brengt deze op het publiek gerichte actie hem in aanvaring met de leiders van de Rooms-katholieke kerk, zoals paus Leo X, kardinaal Cajetanus en doctor Johannes Eck. Tijdens diverse disputen (o.a. in Heidelberg en Leipzig) wordt duidelijk dat Luther verder blijft denken en werken vanuit de door hem ontdekte genadeleer, zoals ook de kerkvader Augustinus deed.

      In 1520 publiceert Luther drie reformatorische geschriften die grote invloed uitoefenen op de ontwikkeling van het verzet tegen Rome.

      In 1521 moet Luther zich verantwoorden voor keizer Karel V op de Rijksdag te Worms, maar herroepen doet hij niet. Hij moet daarna wel onderduiken op de Wartburg; dit gebeurt met steun van keurvorst Frederik de Wijze die de vogelvrijverklaring door de keizer daarmee saboteert. In dat hooggelegen slot maakt Luther een begin aan de vertaling van de Bijbel in het Duits: eerst vertaalt hij het Nieuwe Testament (in 12 weken tijds), later doet hij 12 jaar over het Oude Testament.

      In 1522 keert hij – vanwege excessen door de radicalen onder leiding van Karlstadt – terug naar Wittenberg om de ontwikkelingen in kerk en universiteit in rustiger wateren te leiden.

      In 1525, als de Boerenoorlog woedt, trouwt Luther met de ex-non Katharina von Bora; ze krijgen zes kinderen: Hans, Elisabeth, Magdalena, Maarten, Paulus en Margaretha. Twee kinderen stierven op zeer jonge leeftijd.

      Belangrijke momenten zijn het godsdienstgesprek met Zwingli en Bucer in Marburg 1529, de aanbieding van de Augsburgse Confessie in 1530 aan keizer Karel V (overigens buiten aanwezigheid van Luther die nog altijd vogelvrij is), de vorming in 1531 van het Verbond van Schmalkalden (ter bescherming van het protestantisme).

      Luther, die veel doceert en publiceert, wordt in 1546 gevraagd te bemiddelen in een conflict tussen de graven van Mansfeld; in Eisleben wordt de twist bijgelegd, maar Luther wordt ziek. Hij sterft op 18 februari 1546. Op zijn nachtkastje vindt men Luthers laatste briefje met onder meer de woorden: Wij zijn bedelaars, dat is de waarheid.

      Luther is begraven in de Slotkerk van Wittenberg.

    • 1518 Heidelbergse disputatie

      Tijdens de Heidelbergse Disputatie (26 april) verdedigt Luther voor zijn Augustijner ordebroeders zijn 95 stellingen aan de hand van 28 nieuwe stellingen. Keurvorst Frederik de Wijze van Saksen beschermt hem. Luthers theologia crusis (.d.i. kruistheologie) is verrassend nieuw en bevrijdend voor velen. Ook schrijft Luther de beoefening van de filosofie als zelfstandige beoefening af. Alleen als je dwaas (lees: christen) bent geworden kun je je bezighouden met filosofie. Luther rekent radicaal af met de mogelijkheden van de mens om zichzelf te redden: de mens is een slaaf van de zonde – daarom is Luther tegen de vrije wil. De mens moet aan zichzelf gaan twijfelen om de genade te kunnen ontvangen. Een christen leert in de weg van veel lijden God kennen. Luthers stellingen op de Heidelbergse Disputatie laten heel duidelijk zien welke verandering hij in zijn theologie heeft doorgemaakt. Onder de toehoorders bevinden zich de latere hervormers Martin Bucer en Johannes Brenz.

    • 1518 Philippus Melanchthon naar Wittenberg

      Philippus Melanchthon (21 jaar) komt naar de universiteit van Wittenberg om er hoogleraar te worden op de nieuwe leerstoel Grieks. Daarop begint een hechte vriendschap met Luther. Als filoloog (taalkundige) helpt hij Luther met zijn vertaling van de Bijbel in de Duitse volkstaal. Een belangrijk werk van Melanchthon is de Augsburgse Confessie (1530), de geloofsbelijdenis van de lutheranen in Duitsland. Zijn Loci communes is een eerste in het Latijn geschreven protestantse geloofsleer. Melanchthon ontwikkelt zich tot echte onderwijsman voor Duitsland en sticht scholen en ontwerpt opleidingen. Het door hem bedachte schoolsysteem is humanistisch van aard, d.w.z. er ligt veel nadruk op grondige kennis van de klassieke talen. Vanwege dit werk wordt hij wel de ‘Praeceptor Germaniae’, d.w.z. ‘de opvoeder van Duitsland’ genoemd. Ook voor de organisatie van de kerk is Melanchthon van grote betekenis. Zo heeft hij veel aandacht voor de visitatie van kerken (d.i. het bezoeken van plaatselijke kerken om de toestand te bezien en te adviseren en desnoods ingrijpen bij misstanden). Melanchthon neemt deel aan veel godsdienstgesprekken alle die tot doel hebben het herstel van de eenheid der kerk, wat overigens niet is gelukt.

      De vriendschap tussen Luther en Melanchthon is een bijzondere. Vaak wanhoopt Luther aan zijn vriend wegens zijn toegevendheid en moedeloosheid. Lees verder

    • 1518 Rijksdag van Augsburg

      Op de Rijksdag van Augsburg van 1518 wordt Luther ten overstaan van keizer Maximiliaan I van 12 tot 14 oktober ter verantwoording geroepen door de pauselijke afgezant, de legaat Cajetanus. Luther betoont zich in het debat met Cajetanus erg stellig, met een beroep op de Bijbel weigert hij zijn 95 stellingen te herroepen. Luther gaat daarna weer snel terug naar het veilige Wittenberg.

      Nu het zo niet lukt, heeft Cajetanus de taak Luther met andere middelen weer onder het oordeel van de pauselijke stoel te stellen. Eventueel mag hij Luther openlijk als ketter excommuniceren. Als hij zich tot Frederik van Saksen wendt om Luthers uitlevering aan Rome, weigert deze vorst. Paus Leo X komt nu voor een moeilijke beslissing te staan: hij wil de steun van de keurvorst van Saksen niet kwijtraken en hij weet dat bijna het hele Duitse volk achter Luther staat.

      Op deze rijksdag wordt aartsbisschop Albrecht van Mainz verheven tot kardinaal. Hij toont geen enkel besef van de evangelische achtergronden van de door Luther begonnen reformatie; hij is op en top een renaissancevorst die leeft voor kunst en wetenschap.

      Als Luther eens thuiszit, ziet hij in een struik dichtbij een raam een komen en gaan van kraaien. Luther beschrijft dit in een brief aan een vriend: ‘Vlak onder ons venster ... Lees verder

    • 1518 De geschriften van Maarten Luther bereiken Antwerpen

      In de grote handelsstad Antwerpen neemt men kennis van Luthers optreden en geschriften. Uitgevers en vertalers zorgen voor verbreiding van het gedachtegoed van Luther. Het dringt o.m. door in het Augustijner klooster van Antwerpen. Al in 1523 worden de eerste martelaren in de Zuidelijke Nederlanden verbrand.

      Aan het begin van de reformatie is Antwerpen een heel belangrijke stad. Het zou zelfs het belangrijkste productiecentrum van Engelstalige protestantse literatuur worden.

    • 1519 Erasmus publiceert een tweede uitgave Nieuwe Testament

      Erasmus publiceert, na een eerste in 1516, een tweede uitgave van de Griekse tekst van het Nieuwe Testament. Het bevat ook een nieuwe Latijnse vertaling, inclusief uitvoerige inleidingen en aantekeningen. Bij het vaststellen van de juiste tekst vergelijkt Erasmus de verschillende handschriften: hiermee is hij de eerste tekstcriticus (niet te verwarren met Schriftkritiek). Luther zou aan de hand van deze uitgave het Nieuwe Testament in het Duits vertalen.

      Op sommige cruciale punten wijkt Erasmus’ tekst af van de kerkelijke traditie. Zo vertaalt hij een woord uit Mattheüs 3:2 niet met ‘boete doen’, maar ‘berouw hebben’.

      Helaas voor Erasmus kan hij in geen enkel handschrift de laatste zes verzen van Openbaring vinden. Hij lost dit handig - maar niet wetenschappelijk - op door deze verzen vanuit het Latijn zélf te vertalen naar het Grieks.

    • 1519 Luthers dispuut met Johannes Eck in Leipzig

      Luther gaat samen met Andreas Bodenstein von Karlstadt naar Leipzig om daar van 4 tot 14 juli een theologisch debat te voeren met Johannes Eck, een vooraanstaand rooms-katholiek theoloog. Petrus Mosellanus (rector van de katholieke universiteit van Leipzig) spreekt een hoopvolle openingsrede uit waarin hij erop aandringt elkaar niet met spitsvondige en filosofische argumenten te bestrijden, maar met het Woord van God. Tijdens dit dispuut verwerpt Luther het gezag van de paus en stelt hij dat behalve de paus ook concilies kunnen dwalen.

    • 1519 Sterfjaar Leonardo da Vinci

      Leonardo da Vinci (ca. 1452-1519), Italiaans architect, uitvinder, filosoof, natuurkundige, schrijver, schilder en componist uit de Renaissance. In opdracht van de kerk schildert hij het beroemde fresco ‘Het Laatste Avondmaal’.

    • 1519 Geboortejaar Theodorus Beza

      Theodorus Beza (1519-1605), reformator uit Frankrijk, vriend en opvolger van Calvijn in Genève. Beza, geboren in Vezelay (Bourgondië) is humanistisch gevormd. Hij gaat in 1548 over tot de reformatie. In 1549 wordt hij hoogleraar Grieks te Lausanne, waar hij ook begint met het berijmen van de Psalmen.

      Lees verder bij 1559.

      Als Beza in 1548 in Genève komt en hij hoort ’s zondags in de kerk de gemeente zingen, maakt dat een diepe indruk op hem. Het is vrij uniek, de gemeentezang die Calvijn hier introduceert!

    • 1519 Karel V wordt keizer van het Heilige Roomse Rijk.

      Karel V (1500-1558) wordt door de Duitse keurvorsten gekozen tot keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. De belangrijkste tegenkandidaat, koning Frans I van Frankrijk, weet zich nu omringd, ja omsingeld door het grote rijk van Karel V. Een en ander leidt voortdurend tot oorlogen.

    • 1519 Luthers werk veroordeeld

      De theologische faculteiten van de universiteiten te Leuven en te Keulen veroordelen als eerste wetenschappelijke instellingen Luthers werk. Het gevolg is dat de geschriften van Luther moeten worden verbrand.

    • 1519 Geboortejaar Gaspard de Coligny

      Gaspard de Coligny (1519-1572), admiraal en protestants leider, afkomstig uit een Franse adellijke familie. Hij is voorman van de hugenoten totdat hij op 22 augustus 1572, Bartholomeusnacht, wordt vermoord.

    • 1520 Geboortejaar Christophe Plantin

      Christophe Plantin (1520-1589), Franse boekdrukker te Antwerpen die naast klassieke en humanistische teksten (onder andere voor de Spaanse koning Philips II) ook veel reformatorische boeken uitgeeft. Hij opent later ook een vestiging in Leiden.

      De reformatie zou onmogelijk zijn geweest zonder de drukpers. Drukkers in heel Europa produceren pamfletten en boeken over de nieuwe geloofsopvattingen in een taal die iedereen kon begrijpen.

    • 1520 Bul 'Exsurge Domine' tegen Luther

      Na het dispuut te Leipzig (1519) wordt vanuit Rome door paus Leo X op 15 juni een bul (d.i. een officieel document, in dit geval een banbedreigingsbul) tegen Luther uitgevaardigd. Johann Eck zal deze bul naar Duitsland overbrengen. Het is allereerst een oproep aan Luther om tot inkeer te komen. De beginwoorden zijn: Exsurge Domine (d.i. ‘Sta op, Heer, want een everzwijn heeft uw wijngaard verwoest’, n.a.v. Psalm 10 vers 12 en Psalm 80 vers 14). In deze bul veroordeelt de paus 41 zinsneden uit Luthers geschriften en gebiedt hij de boeken van deze ketter openlijk te verbranden. Bovendien zal over Luther, als hij niet binnen zestig dagen herroept, de kerkelijke excommunicatieban worden uitgesproken.

    • 1520 Drie geschriften van Luther verschijnen

      In 1520 publiceert Luther drie belangrijke, programmatische, reformatorische geschriften:

      • Aan de christelijke adel van Duitsland over de verbetering van de christelijke natie: hierin roept Luther de keizer en de christelijke adel om mee te werken aan het afbreken van drie muren die de kerk opgeworpen had: 1) het onderscheid tussen geestelijken en leken, waarbij de geestelijken grote voorrechten bezitten; 2) de bevoegdheid van de Paus en zijn geestelijken dat zij alleen de Bijbel mogen uitleggen; en daarbij vertonen zij een wereldse levensstijl die beheerst wordt door politieke belangen; 3) de opvatting dat alleen de paus macht heeft om concilies samen te roepen, waarbij hij dan boven het concilie staat; hieruit vloeien veel misstanden voort die de kerk verwoesten. Dit boekje is alleen al in 1520 14 keer herdrukt.
      • Over de Babylonische gevangenschap van de kerk: dit gaat over de zeven sacramenten; Luther wijst onder andere de katholieke avondmaalsleer af, de leek mag de drinkbeker niet onthouden worden; Luther houdt slechts twee sacramenten over; de rest is santenkraam. L:uther houdt wel grote waardering voor de biecht als pastorale zorg.
      • Over de vrijheid van een Christenmens: hierin wordt het levensideaal van de christen getekend: door het geloof in Christus is hij een volkomen vrij mens en niemands onderdaan. Tegelijk is hij als christen een gewillig dienaar en aller onderdaan. Luther legt de woorden van 1 Kor. 9 uit, waarin benadrukt wordt dat een christen niet voor zichzelf leeft.

       

    • 1521 Rijksdag van Worms

      Maarten Luther moet verschijnen op de Rijksdag te Worms in 1521, de eerste rijksdag onder de nieuwe keizer Karel V. Op 18 april verschijnt Luther. Er wordt niet gediscussieerd, de pauselijke gezant Johannes Eck eist slechts herroeping. Luther vraagt een dag uitstel. De volgende dag verklaart hij dat hij van zijn werken inhoudelijk niets kan terugnemen. Waarschijnlijk heeft Luther toen de beroemde woorden uitgesproken: ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’, mogelijk gevolgd door de woorden: ‘God helpe mij, amen!’. Luther krijgt nog wel een vrijgeleide van de keizer, maar onderweg naar huis wordt hij in opdracht van zijn keurvorst ontvoerd om hem zo in bescherming te nemen; Luther arriveert op het hooggelegen slot de Wartburg, bij Eisenach. Hij was namelijk na zijn vertrek uit Worms toch vogelvrij verklaard (door middel van het Edict van Worms was de rijksban uitgevaardigd).

      Op zijn onderduikadres laat Luther zijn baard staan en gaat als ‘Jonker Jörg’ door het leven. Op de Wartburg verveelt hij zich niet: hij werkt hier aan een Duitse vertaling van de Bijbel.

    • 1521 Hendrik VIII 'Defensor fidei'

      Koning Hendrik VIII van Engeland verdedigt in zijn boek Assertio Septem Sacramentorum de zeven sacramenten tegen Luther en ontvangt daarvoor van de paus de titel Defensor fidei (d.i. verdediger van het geloof). Later zou de koning in conflict komen met de paus en de Engelse kerk losmaken van Rome. Tot op de dag van vandaag draagt de Britse vorst(in) deze titel.

    • 1521 Eerste priesters in Wittenberg trouwen

      In 1521 trouwen in Wittenberg de eerste priesters. Voorheen was dat onmogelijk, omdat in de kerk vanaf de 5e eeuw (en in de 11e eeuw bekrachtigd) het celibaat geldt: geestelijken moeten ongehuwd blijven. De reformatoren wijzen het verplichte celibaat af.

    • 1521 Geboortejaar Petrus Canisius

      Petrus Canisius (1521-1597), in Nijmegen geboren Nederlandse jezuïet en belangrijk persoon in de contrareformatie. Hij schrijft catechismi om het gebrek aan kennis bij zijn geloofsgenoten tegen te gaan en om een dam op te werpen tegen de reformatie. Canisius’ werkterrein is vooral Duitsland; hij overlijdt daar (in Freiburg). Hij wordt ‘der ‘Zweite Apostel Deutschlands’ genoemd (na Bonifatius). Zijn belangrijkste geschrift is de Summa Doctrinae Christianae uit 1555, met vraag en antwoord-vorm. De Nederlandse vertaling ervan is één van de meest herdrukte boeken in Nederland. Canisius neemt in twee sessies deel aan het Concilie van Trente.

      In 1925 wordt Canisius heilig verklaard en krijgt hij de eretitel kerkleraar. In 1939 wordt een Bijbelvertaling naar hem genoemd.

    • 1521 Melanchthons Loci communes verschijnt

      In 1521 komt Melanchthons werk Loci communes uit; het is de eerste protestantse geloofsleer/dogmatiek. Het werk wordt ook wel getypeerd als apologie, d.w.z. een verdedigingsgeschrift.

      Maarten Luther: ‘Lees de loci communes van Philippus, naast uw bijbel, dat is het mooiste boek, waarin de zuivere theologie juist en ordelijk uiteengezet is.’

    • 1521 Excommunicatie van Luther

      Op 3 januari 1521 gaat paus Leo X over tot de excommunicatie (d.w.z. uitsluiting uit de kerk) van de ketter Luther. Nu is de breuk ook voor Rome definitief. En daarmee staat de weg open voor de rijksban door Karel V en de mogelijke vogelvrijverklaring van de gebannene.

    • 1521 Justus Jonas wordt hoogleraar te Wittenberg

      In 1521 Justus Jonas wordt hij professor in het canonieke recht (=kerkrecht) in Wittenberg. Hij is nauw betrokken bij Luthers werk aan de Bijbelvertaling en vertaalt ook een aantal van zijn reformatorische geschriften.

      Jonas is onder andere aanwezig bij het godsdienstgesprek tussen Luther en Zwingli te Marburg (1529) en op de Rijksdag te Augsburg (1530). Jonas werkt vanaf 1541 als superintendent (d.i. een functie vergelijkbaar met die van een bisschop) in het pas reformatorische Halle (waar aartsbisschop Albrecht van Mainz en Maagdenburg zijn gezag heeft verloren). Jonas onderhoudt een briefwisseling met Luther en is aanwezig bij diens overlijden. Verder werkt hij mee aan de stichting van de universiteit van Jena en is hij hofprediker van hertog Johann Ernst te Coburg. In 1555 overlijdt Jonas, hij laat vooral commentaren en preken na.

    • 1522 Strenge plakkaten in de Nederlanden

      In de Nederlanden worden in 1522 op last van Karel V (de Heer der Nederlanden) strenge plakkaten (regeringsverordeningen), uitgevaardigd; ze zijn gericht tegen de protestanten maar ze worden door veel magistraten (dragers van openbare bestuursambten) niet uitgevoerd. Als algemeen inquisiteur is benoemd Frans van der Hulst; een jaar later werd hij benoemd tot pauselijk inquisiteur. Hij behaalde betrekkelijk weinig resultaat.

    • 1522 Maarten Luther vertaalt het Nieuwe Testament

      Het door Luther op de Wartburg in het Duits vertaalde Nieuwe Testament wordt in 1522 uitgegeven met gebruikmaking van de door Erasmus bezorgde Griekse editie. Hij gaat verder met de vertaling van het Oude Testament.

    • 1522 Religieus radicalisme in Wittenberg

      Luther voelt zich in het voorjaar van 1522 genoodzaakt terug te keren naar Wittenberg omdat daar radicale leiders, zoals Karlstadt en de ‘Zwickauer profeten’ (drie lekenpredikers: Nikolaus Storch, Thomas Drechsel en Marcus Stübner), de boventoon zijn gaan voeren. Dat blijkt o.a. uiteen meer vijandige houding tegenover de rooms-katholieke kerk, verwerping van de kinderdoop, miskenning van het ambt, en allerlei vormen van subjectivisme (of: eigenzinnig denken – los van het Woord van God, waarbij men afgaat op ‘innerlijke verlichting’ door de Geest), wat een gevaar voor een ordelijk verloop van de reformatie betekende. Luthers komst – hij houdt zijn befaamd geworden Invocavitpreken (8 in totaal) – bewerkstelligt, uitgaande van het geschreven Woord van God, een herstel van de oorspronkelijke reformatiegeest, waarin de nadruk ligt op de doorwerking van het Woord van God. Iets wat (de jonge) Melanchthon zonder Luther niet goed was gelukt.

    • 1522 Begin reformatie in Zürich

      In 1522 begint Zwingli met succes de reformatie in Zürich door te voeren: hij neemt afstand van het verplichte vasten en stelt ook op het punt van eten en drinken het Woord van God centraal met zijn geschrift Von Klarheit und Gewissheit des Wortes Gottes.

      In 1523 wordt na een officieel dispuut tussen Zwingli en enkele rooms-katholieke geestelijken de reformatie door de stadsraad van Zürich doorgevoerd. Met enkele andere Zwitserse steden vormt Zürich een protestants geheel binnen Zwitserland tegenover de katholieke kantons. Intussen is Zwingli (eerst in het geheim) getrouwd met Anna Reinhart, een jonge weduwe met drie kinderen. In hun huwelijk, dat in 1524 officieel wordt bevestigd in de kerk, worden vier kinderen geboren.

      In Zürich ontstaat vanaf 1524 een dopers-radicale beweging van hervormingsgezinde jongeren die Zwingli niet radicaal genoeg vinden; het gaat om de wederdopers Felix Mantz en Konrad Grebel. Zij laten zich in 1525 herdopen en vormen een eigen gemeente.

      In 1529 vindt een belangrijk godsdienstgesprek plaats te Marburg tussen Luther en Zwingli (en hun medewerkers) Luther geeft een andere de betekenis aan de woorden ‘dit is mijn lichaam’ uit het avondmaal dan Zwingli De kloof tussen beide opvattingen blijkt echter onoverbrugbaar. Daardoor komt er van een brede protestantse samenwerking tegen de keizer niets terecht.

      In 1531 volgt een veldslag bij Kappel: legers van de katholieke kantons vallen die van de reformatorische steden aan; daarbij komt veldprediker Zwingli om het leven. Zijn lichaam wordt door een beul in vieren gehakt en verbrand; de as wordt in de rivier gestrooid. In Zürich neemt Heinrich Bullinger nu de leiding van de reformatie over.

    • 1522 Paus Adrianus VI gekozen

      Adriaan Floriszoon Boeyens (1459-1523), eerste Nederlandse paus onder de naam Adrianus VI. In tegenstelling tot de vorige pausen leeft hij een sober leven en streeft hervormingen na. Hij streeft hervorming van de curie na. Hij is niet geliefd bij de Italianen; men vindt hem niet besluitvaardig in een complexe tijd. Dit levert hem de bijnaam videbimus op (‘we zullen wel zien…’). Adrianus heeft net iets meer dan een jaar als paus gediend. Voor hij het hoogste ambt in de kerk bekleedde, was hij de belangrijkste opvoeder van Karel V.

    • 1522 Sterfjaar Johannes Reuchlin

      Johannes Reuchlin (1455-1522), Duitse filosoof en humanist. Hij kent als niet-Jood het Hebreeuws als geen ander. Als Luther zijn 95 stellingen publiceert, stemt hij er hartelijk mee in.

    • 1523 Nieuwe Testament in het Nederlands

      Luthers Duitse vertaling van het Nieuwe Testament wordt in het Nederlands vertaald; de vertaler is onbekend.

    • 1523 Dat Jezus Christus een geboren jood was

      Luther publiceert Dass Jesus Christus ein geborener Jude sei. Hij houdt een pleidooi voor het betrachten van naastenliefde ten opzichte van de joden en hekelt de onwaardige behandeling van de joden door de katholieke kerk. Later verandert zijn houding tegenover de joden in kritiek en afkeer.

    • 1523 Eerste martelaren in Brussel

      Op 1 juli 1523 worden in de Nederlanden de eerste protestantse martelaren geëxecuteerd: Hendrik Voes en Jan van Essen – afkomstig uit het Augustijner klooster te Antwerpen – worden op de Grote Markt van Brussel levend verbrand.

      Deze martelaren, Augustijnermonniken, zijn ordegenoten van Maarten Luther. Één van hen roept voor hij stierf uit: "Ik zie rozen ... Lees verder

    • 1523 Johannes Calvijn start zijn studie

      Johannes Calvijn gaat op 14-jarige leeftijd studeren in Parijs en komt onder invloed van het humanisme. Later zal Calvijn nog naar Orléans en Bourges gaan om daar rechten te studeren; zijn vader wilde na een conflict met de geestelijkheid niet dat zijn zoon theologie ging studeren.

      Calvijn studeert hard en is gewend maaltijden over te slaan, tot middernacht te werken en ’s morgens vroeg alles wat hij de dag ervoor geleerd had nog even te herhalen. Lees verder

    • 1523 Bucer en de reformatie in Straatsburg

      Martin Bucer, die zich in Straatsburg beijvert voor de verdere reformatie, probeert in de aanloop naar het godsdienstgesprek te Marburg (1529) Luther en Zwingli in de avondmaalskwestie op één lijn te brengen. Luther kan zich daarin niet vinden. Tegenover de wederdopers verdedigt Bucer de kinderdoop, veelal met succes.

      Naast zijn hervormingswerk op het terrein van de ordeningen in kerk, school en stad ontwikkelt Bucer een ambtsleer (met een vaste, ambtelijke plaats voor ouderlingen en diakenen) die voor het gereformeerde protestantisme bepalend wordt. Zijn Von der waren Seelsorge (1538) is het eerste reformatorische handboek voor het pastoraat. Bucer heeft een afwijkende visie op huwelijk en echtscheiding en is voorstander van een ruimere echtscheidingspraktijk.

      Hij heeft in 1543 een ontwerp gemaakt (onder de titel ‘Einfaltiges Bedencken’) voor de aartsbisschop van Keulen (Hermann von Wied) om daar de reformatie door te voeren; het is echter niet gelukt om Keulen te reformeren.

      Als in Straatsburg in 1548 op last van keizer Karel V de mis weer wordt ingevoerd, verlaat Bucer de stad en wordt hij op uitnodiging van de Engelse kerkhervormer Thomas Cranmer hoogleraar in Cambridge (1549). Volgens Bucer moet het koningschap van Christus in de hele samenleving gestalte krijgen. Dit schrijft hij in De Regno Christi (1550), opgedragen aan de Engelse koning Eduard VI.

      Bucer, die drie keer hertrouwde (steeds na het sterven van een echtgenote), overlijdt in Engeland in 1551. Onder de regering van de rooms-katholieke koningin Maria Tudor, bijgenaamd Bloody Mary, worden zijn beenderen zelfs opgegraven en alsnog verbrand.

    • 1523 Geboortejaar Marten Micron

      Marten de Kleine (1523-1559) - meestal wordt zijn latijnse naam Micron gebruikt - gaat omstreeks 1547 over tot het protestantisme, waarna hij een soort studiereis maakt naar Straatsburg, Bazel en Zürich. De contacten daar versterken zijn reformatorische visie. Later gaat hij als predikant in een Nederlandse vluchtelingengemeente te Londen werken. Hij stelt daar een kindercatechismus op die veel gebruikt is.

      Later moet hij Engeland verlaten en vestigt hij zich in Norden (Oost-Friesland). Vanuit hier heeft Micron veel gedaan aan de organisatie van de (Nederlandse) gereformeerde kerken in Engeland en Duitsland.

    • 1524 Sterfjaar Johannes von Staupitz

      Johann von Staupitz (ca. 1460-1524), biechtvader van Luther. Door de Saksische keurvorst Frederik de Wijze wordt hij betrokken bij de oprichting (1502) van de nieuwe academie te Wittenberg, waar hij ook professor wordt. Ook is hij vicaris-generaal (d.w.z. plaatsvervangend hoofd) van de Duitse tak van de orde der Augustijnen. In deze hoedanigheid leert hij Luther kennen. Hij is Luthers raadgever en bemoedigt hem in zijn geloofsstrijd. Hij breekt niet met de rooms-katholieke kerk, hoewel hij wel reformatorische gedachten koestert. Na Luthers breuk met Rome wordt Von Staupitz hofprediker en abt van een Benedictijner klooster. Door de Lutherse kerk wordt hij na zijn dood wel als één van hun gezien.

      Luther zegt over hem: ‘Als Doctor Staupitz, of liever, God dóór Doctor Staupitz mij niet uit de verzoekingen geholpen had, ik ware er in verzopen, en allang in de hel’.

    • 1524 Sterfjaar Hendrik van Zutphen

      Hendrik van Zutphen (1488-1524), protestantse martelaar uit Nederland. Als monnik woont hij in Dordrecht en later in Wittenberg in hetzelfde klooster als Luther. Hij promoveert twee keer in Wittenberg, waarbij hij reformatorische stellingen verdedigt. Hij wordt in 1522 prior (hoofd) van het Augustijnerklooster te Antwerpen. Daar preekt hij openlijk in reformatorische geest. Door de inquisitie (o.l.v. Frans van der Hulst) wordt hij vervolgens gevangengenomen maar hij weet te ontsnappen en vertrekt naar Bremen. Later wordt hij in Noord-Duitsland alsnog gevangen genomen en verbrand. Naar aanleiding hiervan schrijft Luther een troostbrief Aan de Christenen te Bremen.

    • 1524 Regensburgse Bond

      In 1524 sluiten katholieke Zuid-Duitse vorsten de Regensburgse Bond tegen het lutheranisme.

    • 1524 Begin Boerenoorlog in Duitsland

      In 1524-1525 vindt in Duitsland de Boerenoorlog plaats. Deze boeren (en lage edelen) beroepen zich – als volgelingen van Thomas Müntzer – o.m. op Luthers werken, bijvoorbeeld op diens notie van de vrijheid van een christen (tegen lijfeigenschap). Deze boerenopstand wordt door Luther sterk afgekeurd. Gevaarlijk wordt het, als de boeren zich verbinden met de revolutionaire apocalyptische gedachtewereld van Thomas Müntzer. Luther schrijft Trouwe vermaning aan alle christenen om zich te hoeden voor oproer en opstand om vanuit Romeinen 13 zijn opvattingen duidelijk te maken. Hij maakt onderscheid tussen het wereldlijk en geestelijk regiment. Luther doet een appel op de vorsten om redelijk te zijn, hoewel er volgens hem niets is dat het optreden van de boeren rechtvaardigt. Niemand mag voor eigen rechter spelen. Het leven van een christen bestaat vooral uit lijden en kruis. De Boerenoorlog wordt hard neergeslagen en Müntzer krijgt de doodstraf; hij wordt onthoofd.

    • 1524 Verschijning van Erasmus' De libero arbitrio

      Erasmus schrijft De libero arbitrio (Over de vrije wil). Erasmus heeft sympathie voor Luther, maar vindt dat hij te ver gaat in zijn genadeleer: volgens hem was er in Luthers theologie geen plaats voor de verantwoordelijkheid van de mens. Luther schrijft een jaar later een antwoord.

      Erasmus gebruikt het volgende beeld om de samenwerking tussen Gods genade en onze vrije wil uit te drukken: Een vader legt voor zijn kind dat nog nauwelijks lopen kan een appel neer ... Lees verder

    • 1524 Nikolaus von Amsdorf: reformatie in Maagdenburg

      Nikolaus von Amsdorf, geboren op 3 dec. 1483 in Torgau, neef/oomzegger van Johann von Staupitz. Hij is een van de eerste medestanders van Luther te Wittenberg en wordt in 1524 aangesteld tot protestants superintendent in Maagdenburg (waar aartsbisschop Albrecht van Mainz zijn gezag verliest). Amsdorf kon zich al in 1516 goed vinden in Luthers visie op het bijbelboek Romeinen, waardoor hij met Luther een sterke vriendschap sloot. Zo is Amsdorf aanwezig op het dispuut te Leipzig en op de rijksdag van Worms. Aan hem heeft Luther zijn boekje Aan de christelijke Adel van de Duitse natie (1521) opgedragen. Hij helpt Luther met diens vertaling van de Bijbel. Op aanbeveling van Luther wordt hij superintendent in de kerk van Maagdenburg. Als verantwoordelijk kerkbestuurder staat hij tegenover allen die ook maar iets van Luthers leer willen afdoen; daarom houdt zijn vriendschap met Melanchthon geen stand. Amsdorf overlijdt in 1565 te Eisenach.

    • 1524 Sterfjaar Cornelis Hoen

      Cornelis Hoen (ca. 1440-1524.25), advocaat bij het Hof van Holland, is een bijbels humanist in Den Haag. Hij schrijft zijn Zeer christelijke brief over het avondmaal des Heeren, kortweg de Avondmaalsbrief. Daarin zet hij zijn avondmaalsleer uiteen: hij wil niets weten van de r.k. leer van de transsubstantiatie (d.w.z. de wezensverandering van brood en wijn in lichaam en bloed van Christus), maar hij geeft aan de instellingswoorden van Christus een symbolische betekenis Luther kan zich niet vinden in deze avondmaalsleer, maar wel oefent hij grote invloed uit op Zwingli. Hoen wordt in Den Haag als lutherse ketter gezien, maar. Hij is in 1523 enige tijd gevangen gezet, maar later op borgtocht vrijgelaten. Eind 1524 of begin 1525 is Hoen een natuurlijke dood gestorven.

    • 1525 Sterfjaar Jan de Bakker

      Jan de Bakker (1499-1525), de eerste protestantse martelaar in de Noordelijke Nederlanden, ook wel Johannes Pistorius genoemd. Hij staat onder invloed van de Broeders des Gemenen Levens en van Erasmus. Als hij priester wordt, denkt hij al reformatorisch: hij stopt met het opdragen van de mis. Na een jaar keert hij terug naar zijn geboorteplaats Woerden. Daar wordt hij gevangengezet, maar weer vrijgelaten als hij belooft het land te verlaten. Daarop gaat hij naar Wittenberg, maar al snel komt hij terug. Hij vestigt zich in het geheim in Woerden, waar hij bakker wordt. In 1525 wordt Jan de Bakker echter alsnog gevangengenomen en in Den Haag verbrand vanwege zijn reformatorische overtuiging (15 september 1525).

      De rechters die Jan de Bakker veroordelen, betitelen hem als ‘vuyl luters boof’.

    • 1525 Verschijning van Luthers De servo arbitrio

      Luthers De servo arbitrio (Over de geknechte wil) verschijnt. Dit is een antwoord op Erasmus’ De libero arbitrio (Over de vrije wil) uit 1524. Luther toont aan dat hij in de lijn van Augustinus denkt. Reformatie en Humanisme gaan hier uit elkaar. Luther tekent de mens als gevangene, gebondene, iemand die onderworpen is: aan de wil van God of aan die van de satan. Hij gebruikt daarvoor het beeld van de mens als rijdier: als God erop zit, gaat het de goede kant uit, maar als satan erop zit gaat het fout. Een belangrijk motief voor Luther is de volstrekte afwijzing van elke vorm van werkheiligheid.

      De verhoudingen tussen Luther en Erasmus zijn dus helemaal verstoord door dit meningsverschil. Maar hoe is hun verstandhouding daarvóór? Lees verder

    • 1525 Maarten Luther trouwt met Katharina van Bora

      Luther trouwt met de 16 jaar jongere Katharina von Bora (1499-1552), een voormalige non. Hij ziet dit als een reformatorische daad. Het huwelijk wordt bevestigd door Johannes Bugenhagen. In het gezin worden zes kinderen geboren.

      Als het eerste kindje in aantocht is, voorspelt Melanchthon naar aanleiding van een droom een dochter. Maar de droomuitleggerij ... Lees verder

    • 1525 Sterfjaar Thomas Müntzer

      Thomas Müntzer (1490-1525), Duitse radicale protestantse theoloog, leider van de Boerenoorlog. Hij komt voor het eerst in beeld wanneer, tijdens Luthers verblijf op de Wartburg, radicale elementen de boventoon gaan voeren in Wittenberg. Hier is Müntzer er één van. Luther komt terug van de Wartburg en predikt fel tegen hen. Vanaf dat moment beschouwt Müntzer Luther als een vijand van de volgens hem ware (lees: de doperse) reformatie. Müntzer verbindt mystieke met revolutionaire politieke ideeën. Hij komt uiteindelijk terecht in Mühlhausen, waar onder zijn leiding een beeldenstorm plaatsvindt. Deze plaats wordt het centrum van de Boerenoorlog (1524-25). De opstand wordt bloedig neergeslagen en Müntzer wordt onthoofd. In de latere (communistische) D.D.R. werd Müntzer erg gewaardeerd als christen-communist.

    • 1525 Sterfjaar Frederik de Wijze

      Frederik de Wijze (1463-1525), keurvorst van Saksen en verdediger van Luther. Dankzij zijn politiek kan de reformatie doorbreken. Zijn regering kenmerkt zich door vrede: hij houdt zich buiten alle oorlogsverwikkelingen. Frederik investeert veel in wetenschap en kunst en is persoonlijk sterk beïnvloed door de laatmiddeleeuwse vroomheid (hij bezit een groot aantal relikwieën).

    • 1525 Geboortejaar Giovanni Pierluigi da Palestrina

      Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525-1594), Italiaans componist van rooms-katholieke kerkmuziek in de Renaissancestijl. Hij laat een enorme hoeveelheid composities na. De muzikale hervorming binnen de rooms-katholieke kerk op het Concilie van Trente is sterk gebaseerd op de stijl van Palestrina.

    • 1525 Dopersen in Zürich

      In Zürich wordt op 21 januari 1525 de doperse beweging geboren. Die staat onder leiding van Felix Mantz en Konrad Grebel, kritische volgelingen van Zwingli die een radicale reformatie voorstaan. Zij laten zich opnieuw dopen, als teken van toetreding tot de ware gemeente. De stadsraad van Zürich besluit echter dat alle kinderen binnen acht dagen na geboorte gedoopt moeten worden. Als gevolg van deze maatregel vertrekken de wederdopers, maar verspreiden zich wel om het omliggende gebied, waar binnen een paar jaar tijd honderden nieuwe gemeenten ontstaan. Felix Mantz is met zijn executie door verdrinking de eerste doperse martelaar van Zürich.

    • 1525 Blarer begint met reformatorische prediking in Konstanz

      De in 1492 geboren Ambrosius Blarer (ook wel: Blaurer), een goede vriend van Melanchthon, verlaat in 1522 na bestudering van Luthers geschriften zijn klooster en wordt in 1525 predikant aan de St. Stephanuskerk te Konstanz. Daarmee krijgt de reformatie in de stad waar Hus in 1415 werd verbrand, grote mogelijkheden.

    • 1525 Oprichting in Zürich van de ‘Prophezei’

      Op 19 juni 1525 wordt in het koor van de Grossmünster te Zürich de ‘Prophezei’ geopend, een academisch theologisch college, waar de (aanstaande) voorgangers van het kanton Zürich en onderwezen worden door Huldrych Zwingli, Leo Jud en anderen. Een belangrijke uitgave wordt de Zürcher Bibel (1531). De Prophezei is de voorloper van de latere hogeschool en tegenwoordige universiteit van Zürich.

    • 1525 Bugenhagen: reformatie in N-Duitsland en Scandinavië

      Door zijn organiserend vermogen oefent Johannes Bugenhagen, predikant te Wittenberg, veel invloed uit op de reformatie van Noord-Duitsland en Scandinavië. Hij bezoekt die gebieden respectievelijk in 1528 en 1537 en probeert daar de reformatie in goede banen te leiden. Dit gebeurt voor Scandinavië op verzoek van de reformatorische gezinde koning Christiaan III van Denemarken. Bugenhagen verbetert daar de bestaande kerkorde, waarbij hij aan het bisschoppelijke stelsel de voorkeur geeft. Bugenhagen – terug in Duitsland – wijst op het grote belang van de persoonlijk gerichte zielzorg. Hij herstelt bijvoorbeeld de biecht. Ook geeft hij een heldere impuls aan de scholen om de Bijbel er een centrale plaats te geven Na Luthers dood houdt hij de gebruikelijke grafrede en neemt hij de zorg voor diens gezin op zich. In 1558 overlijdt hij in Wittenberg.

    • 1526 Verschijning Liesveltbijbel

      In Antwerpen verschijnt in 1526 voor het eerst in de Nederlanden een complete bijbelvertaling, gedrukt door Jacob van Liesvelt. Een bijzonder aspect van deze Bijbel is dat het de eerste reformatorische bijbelvertaling in de Nederlanden is, die voor zover mogelijk was gebaseerd op Luthers bijbelvertaling. Van diens hand verschijnt het Nieuwe Testament in september 1522; een tweede druk volgt in december van dat jaar. Vanaf 1523 wordt door Luther het Oude Testament vertaald, maar dat is nog niet voltooid in 1526.

      In de Liesveltbijbel berust de tekst van het Nieuwe Testament geheel op Luthers uitgave uit december 1522, voor het Oude Testament wordt in de eerste druk gebruikgemaakt van de gedeelten van Luthers Oude Testament die al klaar zijn én van de Vulgata en van andere vertalingen. Van deze bijbel verschijnen zes drukken; in de editie van 1532 worden in het Oude Testament nieuwe vertalingen van Luther toegevoegd. Daarna brengt Liesvelt nauwelijks wijzigingen aan in zijn edities. De laatste en zesde druk verschijnt in 1542. Wegens het plaatsen van steeds meer reformatorische aantekeningen wordt Liesvelt in 1545 gearresteerd en ter dood veroordeeld.

    • 1526 Eerste Rijksdag te Spiers

      Op de eerste Rijksdag van Spiers wordt besloten dat voorlopig iedere Duitse vorst in zijn eigen gebied de geloofszaken mag regelen. Zo ontstaan er ‘landskerken’, los van Rome, het eerst in Saksen en Hessen. De protestantse beweging kan zich daar nu consolideren.

    • 1526 Synode van Homberg

      Van 20-22 oktober 1526 werd de synode van Homberg gehouden. De synode kwam met een concept van een democratisch kerkbestuur en een kerkorde. Hoewel het concept in die tijd zelf niet succesvol was, bevatte het waardevolle elementen die in latere tijd weer zijn opgepakt.

    • 1527 'Een vaste burcht'

      Ergens in de jaren 1526-1528 schrijft Luther het beroemde lied ‘Ein Feste Burg ist unser Gott’, gegrond op Psalm 46. Later bewerkt Johann Sebastian Bach het tot cantate.

      Het eerste couplet

    • 1527 Universiteit Marburg

      Op 1 juli 1527 wordt door landgraaf Philips van Hessen in Marburg de eerste protestantse universiteit opgericht; deze telt 11 professoren en 84 studenten Tot vandaag toe heet deze instelling: Philipp-Universität.

    • 1527 Marteldood Wendelmoet Claesdochter van Monnickendam

      Op 20 november 1527 sterft in Den Haag Wendelmoet Claesdochter van Monnickendam de marteldood op de brandstapel na beschuldiging van ketterij. In Monnickendam behoort zij tot de groep van actieve protestanten die zich bezig houden met het lezen van geschriften van Luther. Zij is een van de eerste vrouwen die onder het bewind van Karel V ter dood gebracht is, Zowel in lutherse, als in doopsgezinde en gereformeerde kring wordt ze in ere gehouden.

    • 1527 Brenz voert reformatie door in steden ZW-Duitsland

      De 28-jarige ex-priester Johannes Brenz voert in lutherse geest de reformatie door in het stadje Schwäbisch-Hall. Hij weet de stad te behoeden voor het geweld van de Boerenoorlog (1525). Brenz stelt een kerkorde op; viert het avondmaal met brood en wijn voor elke deelnemer; stelt twee leerboekjes samen voor het catechetisch onderwijs. Brenz neemt deel aan het godsdienstgesprek te Marburg en staat pal achter Luther en diens avondmaalsleer. Is ook aanwezig op de Rijksdag van Augsburg, waar de door Melanchthon opgestelde belijdenis wordt ingediend. Vanaf 1535 actief in Württemberg waar hij onder bescherming van hertog Ulrich van Württemberg de reformatie doorvoert. In 1554 wordt hij hoofdprediker van de stad Stuttgart. In deze jaren ontpopt hij zich als een fel verdediger van Luthers leer, o.m. tegenover Melanchthon, Bullinger en Osiander. Brenz overlijdt in 1570 te Stuttgart.

    • 1527 Confessie van Schleitheim aangenomen

      Op een geheime bijeenkomst van Zwitserse dopers in het dorpje Schleitheim wordt een doperse belijdenis aangenomen, de Confessie van Schleitheim (Latijn: Confessiio Schlattensis). Opsteller is de doperse voorganger Michael Sattler (±1495-1527). Deze belijdenis telt 7 artikelen.

    • 1528 Marteldood Patrick Hamilton in Schotland

      Patrick Hamilton (1504-1528), de eerste martelaar van het Schotse protestantisme . Als jonge priester – van hoogadellijke afkomst – maakt hij kennis met Luthers ideeën en bezoekt Wittenberg. Terug in zijn vaderland treedt hij openlijk op ten gunste van de reformatie. Na een debat met de Schotse geestelijkheid onder leiding van aartsbisschop David Beaton, wordt hij dezelfde dag nog ter dood veroordeeld en verbrand (29 februari 1528).

    • 1528 Sterfjaar Albrecht Dürer

      Albrecht Dürer (1471-1528), invloedrijk Duits schilder, onder andere werkzaam voor keurvorst Frederik de Wijze van Saksen en keizer Maximiliaan I. Hij creëert een unieke variant van de Renaissance. Dürer verbindt een directe werkelijkheidsbenadering met een meer geconstrueerde. Hij beïnvloedt schilders als Rafaël, Rubens en Rembrandt. Hij portretteert o.m. Erasmus. Hij heeft veel sympathie voor Luther. Op één van zijn schilderijen laat hij als onderschrift bijbelteksten uit Luthers vertaling kalligraferen. Toen dit werk in katholieke handen kwam, werden de teksten er afgezaagd.

    • 1528 Drukker Vorsterman geeft bijzondere Bijbel uit

      Met het zegel van Niclaes Coppijn, kanselier van de katholieke universiteit te Leuven en tevens inquisiteur, geeft Willem Vorsterman in 1528 te Antwerpen een fraaie bijbel in de Nederlandse taal uit. De inleiding – die goed katholiek klinkt – moet de aanstaande koper overtuigen een vertaling te bezitten die kerkelijk goedgekeurd Latijnse Vulgaat. De tekst is versierd met houtsneden van o.m. Lucas van Leyden die van een hoge kwaliteit zijn; ze maken de Vorstermanbijbel tot een aantrekkelijke aankoop. Wie is de man achter deze Bijbel? Waarschijnlijk is de Nijmegenaar Gerardus Geldenhauer (1482-1542) de bewerker van deze vertaling. Deze was een tijdlang verbonden geweest aan het hof van de Utrechtse bisschop van Bourgondië en was bekend in de kring der Nederlandse humanisten. In zijn laatste levensjaren is hij een aanhanger geworden van de reformatie in Straatsburg.
      Onderzoek heeft uitgewezen dat voor de vertaling van deze Bijbel in veel opzichten gebruik is gemaakt van de Lutherbijbel en van de inleiding van Luther op de toen al bekende uitgave van de Pentateuch. Reformatorische geluiden klinken duidelijk door met deze Bijbelvertaling. Er is nog slechts één exemplaar van deze Bijbel bekend, deze bevindt zich in de Staatsbibliotheek van Antwerpen. Het lezen van deze Bijbel werd in 1546 bij plakkat door de overheid verboden.

      De Vorstermanbijbel is digitaal toegankelijk op Bijbelsdigitaal.nl

      NBG.png

    • 1528 Balthasar Hubmaier in Wenen als ketter verbrand

      Op 10 maart 1528 sterft de doperse leider Balthasar Hubmaier op de brandstapel in Wenen. Hij was geboren in 1485 en heeft o.m. les gehad van Johannes Eck, bij wie Hubmaier in 1512 promoveert tot doctor in de theologie. Hij wordt tot priester gewijd te Ingolstadt. Vanaf 1520 komt hij contact met reformatorische gezinde denkers, onder wie Zwingli een eerste plaats inneemt. In Schaffhausen stelt Hubmaier een reeks stellingen op tegen Johannes Eck, waarin hij zich o.m. richt tegen diens manier van ketterbestrijding. Na in contact te zijn gekomen met Thomas Müntzer (en de Boerenoorlog van nabij meemaakt) laat Hubmaier zich overdopen, 1525. Nu ontstaat er een scherpe tegenstelling met Zwingli die ook in 1525 te maken krijgt met doperse activiteiten in Zürich (Konrad Grebel, e.a.). In 1526 wordt Hubmaier in Moravië (deel van Tsjechië) leider van de dopers. Hier wordt hij gearresteerd op last van de landsheer Ferdinand van Habsburg (broer van Karel V) . De tolerante Hubmaier krijgt de doodstraf. Zijn vrouw wordt drie dagen daarna in de Donau verdronken.

    • 1529 Tweede Rijksdag te Spiers

      In 1529 wordt (na de eerste in 1526) de tweede Rijksdag te Spiers gehouden. Het besluit van 1526 wordt ingetrokken en het in 1521 door Karel V afgekondigde Edict van Worms, de rijksban over Luther (en automatisch over zijn aanhangers) weer ingevoerd. Verdere doorwerking van de reformatie wordt hiermee tegengegaan. De minderheid van de vorsten dient hiertegen een ‘Protestation’ (= protestschrijven) in: dit is het geboortemoment van de term ‘protestantisme’.

    • 1529 Verschijning Wittenbergs Chorgesangbuch

      In 1529 verschijnt het eerste protestantse kerkelijke liedboek: het Wittenbergs Chorgesangbuch.

    • 1529 Kleine en Grote Catechismus van Luther

      Luther schrijft zijn Grote en Kleine Catechismus. De eerste is een handleiding voor de prediking; bij officiële bezoeken aan de plaatselijke kerken (visitaties) was namelijk gebleken dat de onkunde onder predikanten onrustbarend groot was. De tweede catechismus is voor huiselijk gebruik en de jeugd bedoeld.

      Luther houdt niet van lange preken. Als hem eens van een kennis verteld wordt, dat deze op de kansel aan een spijker was blijven vastzitten, merkt hij op: ... Lees verder

    • 1529 Godsdienstgesprek te Marburg

      Tijdens het godsdienstgesprek over de avondmaalsleer te Marburg tussen Luther en Zwingli – dit op uitnodiging van landsheer Philips van Hessen – wordt, ondanks bemiddeling van Martin Bucer, geen overeenstemming bereikt. Luther zegt tegen Zwingli: ‘Gij zijt van een andere geest dan wij’. Zwingli interpreteert Jezus’ woorden ‘Dit is mijn lichaam’ als ‘Dit betekent mijn lichaam’. Volgens Luther is Christus wél lichamelijk aanwezig, niet in het avondmaal zelf (dat is de rooms-katholieke opvatting), maar wel in, met en onder de tekenen van het avondmaal. Bij Zwingli is het avondmaal vooral een gedachtenismaaltijd. Martin Bucer staat dichter bij Zwingli dan bij Luther. De door voor Philips van Hessen belangrijke politieke samenwerking van alle protestanten is niet van de grond gekomen.

      De organisator van het godsdienstgesprek te Marburg, Philips van Hessen, heeft het zo geregeld dat ... Lees verder

    • 1529 Turkse legers belegeren Wenen

      In september 1529 staan de Turkse legers onder aanvoering van sultan Soleiman voor de poorten van Wenen. Daarvóór zijn delen van Oost- en Centraal-Europa al in islamitische handen gevallen. Deze dreiging noopt de keizer tot het doen van concessies aan protestantse vorsten om zeker te zijn van hun hulp. Wenen houdt stand en het christendom in West-Europa is gered.

    • 1530 Karel V wordt tot keizer gezalfd en gekroond

      Karel V (1500-1558) wordt in 1530, op zijn 30e verjaardag, door paus Clemens VII gezalfd en gekroond tot keizer over het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Hij wil nu vorm gaan geven aan het ‘corpus christianum’ (d.w.z. de eenheid in zijn rijk wat betreft het christendom).

      Karel V, geboren in Gent, krijgt zijn opvoeding in de Nederlanden. De vrome Utrechtse priester Adriaan Florszoon Boeyens vormt hem; deze man brengt het tot paus (Adrianus VI).

    • 1530 Rijksdag te Augsburg: 3 protestantse confessies

      De Rijksdag te Augsburg wordt gehouden. Voor het eerst sinds negen jaar is keizer Karel V weer in de gelegenheid een rijksdag bij te wonen. Hij wil van elke protestantse groepering de geloofsopvatting horen. Hij streeft ernaar de eenheid in zijn rijk te behouden. Uit alle delen van zijn rijk zijn afgevaardigden op komen dagen; Melanchthon namens Saksen. Luther verblijft op de Coburg, maar staat in voortdurende correspondentie met zijn medestanders die wel aanwezig zijn.

      Melanchthon schrijft voor deze gelegenheid de Confessio Augustana, een belijdenis in 28 artikelen, die namens zeven protestantse vorsten en twee stadsregeringen in zijn geheel aan de keizer wordt voorgelezen. Het is een verzoenend stuk, een gulden middenweg. Johann Eck schrijft echter een weerlegging, waarna Melanchthon zijn Apologie schrijft.

      Vier vrije rijkssteden in Zuid-Duitsland, Straatsburg, Konstanz, Lindau en Memmingen, bieden hun eigen, door Bucer en Capito opgestelde, belijdenis aan: de Confessio Tetrapolitana.

      Ook Zwingli schrijft voor deze rijksdag een belijdenis: Fidei Rratio.

      Er is dus geen sprake van confessionele eenheid binnen het protestantse kamp. Uiteindelijk worden de protestanten in het ongelijk gesteld en hun belijdenissen als ketters beschouwd. Het Edict van Worms van 1521 (met de rijksban over Luther) wordt vernieuwd. Om de uitvoering van dit besluit tegen te gaan, sluiten de protestantse vorsten in 1531 het Schmalkaldisch Verbond.

    • 1531 Verbond van Schmalkalden opgericht

      In 1531 wordt door Duitse protestantse vorsten het Verbond van Schmalkalden gesloten (genoemd naar de Duitse stad waar het gesloten werd). Samen wil men Karel V dwingen gematigd te zijn in de zaken van de godsdienst door eensgezind tegenstand te bieden aan zijn dreigingen. Door het Schmalkaldisch Verbond kan Karel V voorlopig weinig beginnen tegen de protestanten. Omdat de oprukkende Turken in midden-Europa ook nog eens een bedreiging voor Karels rijk vormen, wordt in Neurenberg een religievrede gesloten, waarbij de keizer het Duitse protestantisme voorlopig met rust laat.

    • 1531 Sterfjaar Johannes Oecolampadius

      Johannes Oecolampadius (1482-1531), Zwitsers reformator en vriend van Melanchthon. Geboren in Weinsberg (in de Palts), studeert te Heidelberg en hij vanaf 1515 in Bazel, waar hij doctor in de theologie wordt. In 1518 wordt hij domprediker te Augsburg, waar hij zich aansluit bij de lutheranen. Desondanks gaat hij voor een het klooster in om goed te kunnen studeren. Uiteindelijk komt hij weer in Bazel terecht, waar hij van 1522 tot 1531 als reformator optreedt.

      Hij komt ook in contact met Zwingli. Hij neemt met succes deel aan verschillende godsdienstgesprekken in Zwitserland en Duitsland. De mis wordt in zijn woonplaats afgeschaft en Oecolampadius treedt in het huwelijk. In de avondmaalsstrijd kiest hij partij voor Zwingli. Zo is hij ook aanwezig op het belangrijke godsdienstgesprek met Luther en Zwingli te Marburg (11529). Hij sterft korte tijd na Zwingli.

    • 1531 Huldrych Zwingli sneuvelt

      Huldrych Zwingli (1484-1531), Zwitserse kerkhervormer, sterft in de slag bij Kappel, in een strijd tussen protestantse en rooms-katholieke kantons. Hij was als veldprediker mee ten strijde getrokken. Zijn opvolger wordt de 27-jarige Heinrich Bullinger, die tot zijn overlijden in 1575 leiding geeft aan de kerk in Zürich.

      Vecht Zwingli als soldaat mee om de reformatie te verdedigen? Of is hij alleen een soort legerpredikant? Lees verder

    • 1531 Geboortejaar Petrus Datheen

      Petrus Datheen (ook wel: Dathenus, 1531-1588), geboren in Mont-Cassel in de Zuidelijke Nederlanden, wordt als monnik gewonnen voor de reformatie. Hij preekt in het geheim in verschillende Zuid-Nederlandse steden. Daarna vlucht hij naar Engeland en vandaar via Denemarken naar Duitsland. Intussen volgt hij zoveel mogelijk de nodige opleiding in de gereformeerde theologie. Dan dient hij zes jaar als predikant in Frankfurt am Main, waar hij o.m. een ontmoeting heeft met Calvijn. Daarna dient hij tot 1566 in Frankenthal – steeds bij Nederlandse (Vlaamse) vluchtelingengemeenten.

      Datheen vertaalt intussen de Psalmen in het Nederlandse zoals die bekend waren in het Franstalige psalmboek van Genève, alsook de Heidelbergse Catechismus. De Psalmberijming wordt erg populair en in de gereformeerde kerken in Nederland twee eeuwen gebruikt (tot er in 1773 een nieuwe berijming komt).

      In het Wonderjaar 1566 is hij enige tijd actief als hagenprediker in de Zuidelijke Nederlanden. Daarna moet hij opnieuw vluchten; opnieuw dient hij de kerken in de Palts. Ook is hij legerpredikant bij Johan Casimir van de Palts en later hofprediker van Frederik III, de keurvorst van de Palts.

      In 1578 is hij terug in de Nederlanden en wordt gekozen tot voorzitter van de synode te Dordrecht. Van 1578 tot 1584 is hij predikant in Gent, waar hij zich ontpopt als een radicaal: van de stadsoverheid eist dat deze intolerant optreedt tegen niet-gereformeerden; alle rooms-katholieken moeten volgens hem de stad uit. Hij krijgt ernstige onenigheid met Willem van Oranje over de mate van godsdienstige tolerantie. Als gevolg van dit conflict moet hij de Nederlanden verlaten. Hij overlijdt in Elbing, dicht bij de Duitse stad Dantzig.

    • 1531 Pierre Viret reformator van Franssprekend Zwitserland

      Pierre Viret, geboren in 1511 als zoon van een kleermaker te Orbe (bij Lausanne, in het Frans-sprekende deel van Zwitserland), keert na studie in Parijs en na zijn overgang tot de reformatie in 1531 terug naar zijn geboorteplaats. Daar wordt hij door ds. Farel met krachtige bewoordingen overgehaald om predikant te worden bij de kleine gereformeerde gemeente. Deze gemeente maakt daarna een sterke groei door en ook in Lausanne en andere plaatsen in het zuidwesten van Zwitserland ontstaan gereformeerde kerken. Viret is de eerste Frans-sprekende Zwitser die een grote rol speelt in de reformatie in dit deel van Zwitserland. Later wordt Viret ook betrokken bij het werk in de kerk van Genève na de komst van Calvijn, met wie hij een warme vriendschap sluit.

    • 1531 Mattias Biro Dévai brengt de reformatie in Hongarije

      Devai is geboren omstreeks 1500 en wordt wel ‘de Luther van Hongarije’ genoemd. Na studie in Wittenberg keert hij in 1531 naar Hongarije terug en preekt in Buda en in het noordoosten van Hongarije in reformatorische geest. Zijn intensieve contacten met Luther en Melanchthon worden door de regering veroordeeld alsook door de rooms-katholieke geestelijkheid. Zijn visie op het avondmaal staat dichter bij die van Melanchthon en Bullinger dan bij die van Luther, waarom hij door lutheranen wordt dwarsgezeten. Na Devai, die in 1545 overlijdt, krijgt het Calvinisme meer kansen in Hongarije. In de 16e eeuw is er een moment geweest dat dit land voor 90% protestants was. Later heeft de Contra-Reformatie terrein herwonnen.

    • 1531 100e sterfjaar Jeanne d’Arc

      Jeanne d’Arc (ca. 1412-1431), nationale heldin van Frankrijk en heilige in de rooms-katholieke kerk. Als tiener beweert ze stemmen te horen van heiligen en God zelf dat het land bevrijd moest worden van de Engelsen (het was in de tijd van de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk, waarbij Engeland het noorden van het land bezet hield). Ze geeft dit door aan de dauphin (kroonprins) en vecht, gekleed als man, mee.

      Haar optreden geeft de gedemoraliseerde Franse troepen nieuw vertrouwen. Er volgen enkele successen, maar daarna incasseert Frankrijk weer verliezen. Wel wordt door bemiddeling van Jeanne de dauphin gekroond tot koning Karel VII. Jeanne komt in 1430 in vijandelijke handen (de Bourgondiërs) en wordt verkocht aan hun bondgenoten, de Engelsen. Die zetten haar neer als heks en ketter, om zo het koningschap van Karel VII te ontkrachten. Uiteindelijk wordt ze veroordeeld tot de doodstraf, onder andere vanwege het weglopen uit het ouderlijke huis en het dragen van mannenkleren. In 1909 wordt ze zalig verklaard en in 1920 heilig verklaard.

    • 1531 Heinrich Bullinger volgt Zwingli op

      Na een predikantschap te Bremgarten wordt Heinrich Bullinger in 1531 Zwingli’s opvolger als hoofdpredikant van Zürich. Hier consolideert hij de reformatie; vooral als prediker en pastor oefent hij grote invloed uit. Zijn Huysboec wordt een wereldberoemd boekwerk; het bevat 50 preken die veel zijn gebruikt voor leer- en leesdiensten. In 1549 komt Bullinger na langdurig overleg tot overeenstemming met Calvijn over de avondmaalsleer (Consensus Tigurinus).

      De geloofsbelijdenis van de Zwitserse gereformeerden is door hem opgesteld, de Confessio Helvetica Posterior (1566). Bullinger heeft tijdens zijn leven een enorm aantal brieven geschreven aan kerkelijke voormannen in heel Europa; er zijn nog zo’n 12.000 brieven van en aan hem bewaard gebleven. Doordat Bullingers (priegelig) handschrift moeilijk is te ontcijferen, zijn de vertalers nog lang niet gereed om deze brieven aan een groter publiek bekend te maken.

    • 1532 Bestand van Neurenberg (Nürnberger Anstand)

      In 1532 wordt het Bestand van Neurenberg of de Nürnberger Anstand gesloten tussen de keizer en de Duitse protestantse vorsten: het protestantisme wordt nu tot aan de komende concilie of rijksdag geduld. Dit betekent dus een terugdraaien van de besluiten van de Rijksdag van Augsburg in 1530. De keizer verlaat Duitsland en blijft negen jaar weg. De oorlog met Frankrijk en het gevaar van de Turken zijn de oorzaken van deze verlichting. De paus kondigde nog wel in 1536 een concilie af, maar dit wordt door de protestantse vorsten geweigerd: ze worden politiek zelfbewust. Er gaan steeds meer regio’s over naar het protestantse kamp. Het zijn de gloriejaren van de Schmalkaldische Bond.

    • 1532 Synode van Bern

      Op de synode van Bern (1532) schrijft Wolfgang Capito, prediker te Straatsburg een belijdenis en kerkorde om de onrust na de dood van Zwingli (1531) te stillen. Hij kiest een middenweg tussen Luther en Zwingli wat betreft de sacramenten.

    • 1532 Waldenzen sluiten zich aan bij de reformatie

      Op hun in 1532 gehouden synode van Chanforan (Noord-Italië) besluiten de vaak vervolgde Waldenzen (volgelingen van Petrus Waldes (ook wel: Waldus, Valdes, ± 1200) zich aan te sluiten bij de Zwitserse reformatie, dit op sterk aandringen van ds. Guillaume Farel. In 1545 vonden er op last van koning Frans I in de Provence nog weer heftige vervolgingen plaats die aan duizenden Waldenzen het leven kostten.

    • 1532 Michael Stiefel berekent het einde van de wereld

      In 1532 publiceert Michael Stiefel (1487-1567), een Luthers prediker die tegelijk wiskundige is, het boek Ein Rechenbüchlin vom End Christi, waarin hij, op grond van eigen berekeningen vanuit het boek Daniël, aangeeft dat Christus op zondag 19 oktober 1533 om 8 uur ‘s morgens zal terugkomen. Luther, die ook sterk leeft met de gedachte van een spoedige wederkomst, wijst deze actie in een brief aan Stiefel beslist af.

    • 1533 Johannes Calvijn vlucht uit Parijs

      Johannes Calvijn vlucht in november 1533, waarschijnlijk een maand na zijn bekering, uit Parijs nadat hij meegeschreven had aan een geruchtmakende reformatorische rede die rector Nicolaas Cop aan de Parijse universiteit houdt bij de rectoraatsoverdracht. Na omzwervingen door Frankrijk en Italië vestigt hij zich in Bazel.

      Met de vlucht van Calvijn begint zijn zwervend bestaan. Juist daarom vindt hij zo’n troost in de leer van de voorzienigheid en uitverkiezing: daarin vindt hij houvast... Lees verder

    • 1533 Vermoedelijke sterfjaar van Lucas van Leyden

      Lucas van Leyden (vermoedelijk 1494-1533), schilder en vader van de Nederlandse prentkunst. Zijn oeuvre bestaat uit figuur, portret, landschap, ruimteopbouw, genre- en historieschildering. Zijn werk bevat zowel kenmerken van de gotiek als van de renaissance. Zijn bekendste schilderijen zijn Het Laatste Oordeel en De dans om het gouden kalf. Rembrandt, zijn latere stadsgenoot, laat zich regelmatig door hem inspireren.

    • 1533 Geboortejaar van Willem van Oranje

      Willem van Nassau wordt op 24 april 1533 op het Duitse slot Dillenburg geboren als zoon van Willem de Rijke en Juliana van Stolberg. Het vorstendom Orange in Zuidoost-Frankrijk, erft hij in 1544 als zijn neef René van Chalon sterft; daaraan ontleent hij zijn naam Oranje. Nu ontvangt de 11-jarige Willem op bevel van Karel V in Brussel zijn vorming tot staatsman en wordt hij in 1559 door Philips II aangesteld als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.
      Verder over hem bij 1559.

    • 1533 Melchior Hoffman kondigt het einde van de wereld aan

      Hoffman (1495-1543) is een begaafd Duits prediker die eerst aan de kant van Luther staat, maar daarna overgaat tot de richting van de dopers. Eerst heeft hij in Emden en andere plaatsen in Oost-Friesland zijn werkterrein. Ook in Amsterdam (1531) worden veel volgelingen gewonnen voor de herdoop. Hoffman ziet zichzelf als de profeet Elia. Als hij uit Emden verdreven wordt, vestigt hij zich in Straatsburg. Hij kondigt daar aan dat in 1533 in Straatsburg de wederkomst van Christus zal plaatsvinden.

      Eerst zullen de paus, de keizer en de dwaalleraren worden verslagen, waarna de 144.000 gelovigen met Christus zullen regeren (theocratie). De doop (herdoop) is het teken van het verbond met God en de onderlinge verbondenheid. Als in de voorspelling van Hoffman niet uitkomt gaan zijn volgelingen, de Melchiorieten, met andere dopers ertoe over om naar Munster te trekken en deze stad als centrum voor Gods rijk te bezetten. Hoffman zit de laatste 10 jaar in de gevangenis te in Straatsburg.

    • 1533 Obbe en Dirk Philips in Leeuwarden opnieuw gedoopt

      Obbe (geb. 1500) en Dirk (geb. 1504) zijn zonen van een katholiek priester in de Friese hoofdstad. Hun belangstelling voor ‘de nieuwe leer’ leidt ertoe dat ze in contact komen met Jan Matthijsz. en andere volgelingen van de wederdoper Melchior Hoffman. In 1533 worden beide broers in Leeuwarden herdoopt. Direct daarna worden ze aangewezen als predikers binnen de groeiende doperse gemeenten. Doordat de overheid hen wil vervolgen vertrekken ze: Dirk gaat werken in het Groningerland, Obbe wijkt uit naar Amsterdam.

      Hier blijkt dat Obbe niet mee wil werken aan gewelddadige acties, zoals die o.m. tegen Munster staan gepland. Na de ondergang van het doperse Munster nemen zij – met Menno Simons – de leiding van de doopsgezinden die verspreid wonen in de Nederlanden en in Noord-Duitsland. Obbe krijgt echter diepgaande meningsverschillen met Menno Simons en daardoor staat hij na 1540 buiten de doperse beweging. Dirk geeft in 1564 zijn Enchiridion oft Hantboecxken van de Christelijke Leere uit dat de doopsgezinde leerstellingen omschrijft. Beide broers zijn in 1568 overleden in Duitsland.

    • 1534 Sterfjaar kardinaal Cajetanus

      Cajetanus (1468-1534), wiens doopnaam Jacopo Vio was, maar de naam Tomasso Cajetanus aannam als kloosterling; Italiaans theoloog en filosoof, lid van de Dominicaanse orde. Hij is hoogleraar en magister-generaal (d.w.z. hoofd) van zijn orde. In 1517 wordt hij tot kardinaal benoemd. Zijn bekendste werk is een uitgebreid commentaar op de werken van Thomas van Aquino (de grote scholasticus van de middeleeuwen). Cajetanus is één van de scherpste tegenstanders van Luther. Op het godsdienstgesprek te Augsburg in 1518 is Luther door hem verhoord. Toen hij Luther niet kon overtuigen, vroeg hij om uitlevering van Luther, maar dat weigerde keurvorst Frederik van Saksen.

    • 1534 De belijdenis van Bazel

      De belijdenis van Bazel (ook wel: die van Mühlhausen) wordt in 1534 gepubliceerd. Auteur is Oswald Myconius, die de tekst baseert op een kortere belijdenis van zijn voorganger in Bazel, Johannes Oecolampadius. Het is een gereformeerde poging om zowel rooms-katholieken als anabaptisten voor zich te winnen. De belijdenis van Bazel leidt echter tot discussie, met name over het avondmaal. Zelfs de reformatorische kerk van Straatsburg vindt het te ver gaan; men verwijt Bazel een ‘Christusloze maaltijd’. Tot 1826 wordt de belijdenis van Bazel elk jaar vanaf de kansels van Bazel voorgelezen.

    • 1534 Oude Testament in het Duits vertaald

      In 1534 verschijnt Luthers vertaling van het Oude Testament in het Duits, nadat in 1522 het Nieuwe Testament in het Duits klaar kwam.

      Het vertalen van de Bijbel in het Duits is een moeilijke klus voor Luther. Vooral Melanchthon helpt hem vaak uit de brand. Over het boek Job zegt hij: ... Lees verder

    • 1534 Begin Engelse reformatie

      In 1534 loopt in Engeland een conflict uit op de breuk met het pauselijke Rome. Hendrik VIII verbreekt alle banden met Rome omdat de oppermacht van de paus hem niet goed uitkomt als hij van zijn (eerste) vrouw, Catharina van Aragon, wil scheiden. De paus wil dat huwelijk niet voor ontbonden verklaren. Daarop wordt de koning uitgeroepen tot Supreme Head of the Church of England.

      De theologie van de Anglicaanse Kerk blijft voorlopig onveranderd en rooms-katholiek van inhoud, al is er ook een stroming binnen de Engelse kerk die sympathiseert met de Zwitserse reformatie. Kenmerkend voor deze reformatie is, dat het niet voortkomt uit de gemeenten, maar wordt opgelegd door de vorst.

    • 1534 Johannes Calvijn breekt met de katholieke kerk

      In 1534 breekt Calvijn met de rooms-katholieke kerk. Hij doet afstand van zijn kerkelijke prebende (inkomsten van een geestelijke, een functie die door een ander werd uitgevoerd maar jij kreeg het geld – een veel voorkomende constructie die al voor Calvijn geregeld werd toen hij 12 jaar oud was). Calvijn vestigt zich in Bazel.

      In Bazel kan Calvijn de ontwikkelingen in zijn vaderland goed blijven volgen. Frankrijk blijft zijn ‘nostra Gallia’ en hij zou later alles doen om de reformatie daar te helpen... Lees verder

    • 1534 Ignatius van Loyola sticht de Jezuïetenorde

      Ignatius van Loyola sticht in Parijs met een groep studievrienden de Societas Jesu, d.i. de Jezuïetenorde. Doelstelling is hulpverlening, geloofsverkondiging en spirituele vorming. Hun missionarissen proberen, rekening houdend met de plaatselijke cultuur, de christelijke boodschap te verspreiden. Niet alleen het bekeren van heidenen is hun doel, ook het herwinnen van hen die het geloof verloren hadden (bijvoorbeeld protestanten: de contrareformatie). Paus Paulus III heeft in 1540 de orde erkend.

      In 1773 wordt de orde opgeheven, maar in 1814 hersteld. De Jezuïeten vormen geen kloosterorde. Opvallend is hun absolute gehoorzaamheid aan de paus, onder wiens directe leiding ze opereren. Het motto van de Jezuïeten is Ad Majorem Dei Gloriam (AMDG, d.i. tot meerdere eer van God). De Jezuïeten hechten grote waarde aan de opvoeding. Ignatius van Loyola zei: ‘Geef mij een jongen van zeven jaar oud en hij zal voor eeuwig de mijne zijn’.

      De Jezuïeten hechten grote waarde aan de opvoeding. Ignatius van Loyola zegt: ‘Geef mij een jongen van zeven jaar oud en hij zal voor eeuwig de mijne zijn’.

    • 1534 Affaire des placcards

      In de nacht van 18 oktober 1534 worden door protestanten in Frakrijk posters (toen aangeduid als ‘placcards’) aangebracht op overheidsgebouwen in verschillende steden; ze bevatten een fel protest tegen de paus en de rooms-katholieke mis (die gezien wordt als afgoderij). Tot op de deur van het verblijf van koning Frans I in Amboise wordt een poster bevestigd. Frans I is daarop in woede ontstoken en wil niets meer van een hervorming weten. Er worden daarna in een half jaar tijd 24 Franse protestanten ter dood gebracht op de brandstapel. Veel protestantse intellectuelen vluchten, onder wie Calvijn.

    • 1534 Munster wordt een 'Nieuw Jeruzalem' van wederdopers

      De wederdopers, onder wie velen uit de Nederlanden, vestigen zich in 1533/34 massaal in Munster, een bisschopsstad in Westfalen, waar ze de politieke macht verkrijgen (zonder geweld). Ze verwachten daar de spoedige wederkomst van Jezus. Onder leiding van

      1. Jan Matthijsz., een bakker uit Haarlem die via herdoop door Melchior Hoffman wederdoper was geworden,
      2. de predikant Bernhard Rothmann,
      3. de koopman Bernhard Knipperdolling en
      4. de kleermaker Jan (Beukelszoon) van Leiden stichten ze een eigen ‘Nieuw Jeruzalem’, ook wel aangeduid als het Godsrijk of het Koninkrijk Sion.

      Het ideaal ziet er als volgt uit: alle ongelovigen (dus: niet-wederdopers) moeten de stad uit, want de wereld moet gereinigd worden met het zwaard. Gemeenschap van goederen wordt ingevoerd (‘christelijk communisme’). Ze denken dat Gods rijk nu spoedig zal aanbreken. Alle boeken behalve de Bijbel worden verbrand. Jan van Leiden wordt gezalfd tot ‘koning der gerechtigheid’; hij voert polygamie in en neemt zelf 12 vrouwen.

      Men wil meer dan alleen Munster: er worden plannen gesmeed om ook andere steden op deze manier te bewerken. Maar intussen wordt de stad belegerd en op 25 juni 1535 valt Munster na een beleg in handen van de bisschop van Munster en zijn bondgenoten. De drie nog levende leiders worden gedood en hun lichamen in kooien opgehangen aan de St. Lambertuskerk. Als gevolg van deze geschiedenis, staan wederdopers voorlopig overal in een kwaad daglicht; ze worden vanaf nu zwaar vervolgd.

      Na Munster blijven er ook in de Nederlanden kleine groepen op gewelddadige manier actief, maar de meeste dopers keren zich van het geweld af en volgens Menno Simons en de zijnen. Sommige r.k. vorsten menen elke protestantse groepering aan te moeten zien voor een revolutionaire beweging.

    • 1535 Doperse naaktlopers in Amsterdam

      In februari 1535 vindt de doperse naaktloperij plaats in Amsterdam. Men denkt dat de wederkomst van Christus aanstaande is. Hun motief is: de waarheid is ook naakt. Zeven mannen en vijf vrouwen worden opgepakt en geëxecuteerd.

    • 1535 Eerste bijbel in het Frans

      In 1535 verschijnt een Franse vertaling van de Bijbel; het is het werk van Calvijns neef Olivetanus. Calvijn (die er ook aan meewerkte) schrijft een voorwoord, waarin hij pleit voor de Bijbel in de landstaal, omdat alle gelovigen rechtstreeks kennis moeten kunnen nemen van wat de Bijbel ons zegt. Vanaf 1525 had de humanist Jacques Lefèvre d’Étaples (ook wel: Jacob Faber Stapulensis) ook al gewerkt aan een bijbelvertaling in het Frans, maar die vond niet zo veel ingang bij de protestanten.

    • 1535 Sterfjaar Thomas More

      De Engelse humanist en kanselier (onder Hendrik VIII), Sir Thomas More (Latijn: Morus), geboren in 1477 of 1478, wordt op 6 juli 1535, ter dood gebracht wegens zijn weigering de koning in plaats van de paus te erkennen als hoofd van de Engelse kerk. Morus, die in 1516 het boekje Utopia schreef, was bevriend met Erasmus. Hij werd op Tower Hill onthoofd.

    • 1535 Einde rijk van de wederdopers te Münster

      Het rijk van de wederdopers in Munster is voorbij: de stad wordt in juni 1535 door het bisschoppelijke leger ingenomen en Jan van Leiden en zijn nog overgebleven medestanders worden ter dood veroordeeld. Als gevolg van deze geschiedenis staan wederdopers nu overal in een kwaad daglicht; ze worden vanaf nu als revolutionairen zwaar vervolgd.

    • 1535 Wederdopersoproer te Amsterdam

      Nadat in februari de naaktloperij had plaatsgevonden, vindt in mei 1535 een oproer van wederdopers plaats in Amsterdam. De oproerigen willen met Amsterdam hetzelfde bereiken als met Munster. Het stadhuis van Amsterdam wordt door hen bezet; ze verwachten steun van de burgerij, maar die komt niet. Nog op dezelfde dag zetten de autoriteiten een tegenoffensief in, waarbij tientallen doden vallen.

    • 1536 Engelse bijbelvertaler Tyndale sterft als martelaar

      De Engelse bijbelvertaler William Tyndale (ca. 1494-1536), Engelse theoloog en priester, sterft de martelaarsdood in het Zuid-Nederlandse Vilvoorde. Hij komt onder invloed van Luther en maakt een reis door Duitsland; zijn Engelse vertaling van het Nieuwe Testament verschijnt in 1526 te Worms. In Engeland verzet de geestelijkheid zich tegen de verspreiding van deze Bijbels en houdt import tegen.

      Tyndale vertaalt en schrijft vanuit Antwerpen. Zo komt ook een Engelse vertaling van de Pentateuch (de eerste vijf boeken van het Oude Testament) gereed. Een Engelse bisschop schakelt echter de inquisitie in en hij wordt gevangengenomen. In Vilvoorde wordt hij gewurgd en verbrand op 6 september. Het vertaalwerk van Tyndale heeft de King Jamesbijbel beïnvloed.

    • 1536 Sterfjaar Desiderius Erasmus

      Desiderius Erasmus (1466/69-1536), theoloog, bijbels humanist en literator sterft op 12 juli 1536 in Bazel. Hij was, ondanks zijn kritiek, steeds lid gebleven van de rooms-katholieke kerk. Zijn invloed was en is groot door zijn kritische houding tegenover de gevestigde orde, zijn uitgaven van de Bijbel en zijn opkomen voor tolerantie (verdraagzaamheid).

      Over geboortejaar en –plaats van Erasmus is veel onzekerheid. Wel weten we dat hij een zoon van een priester is. Omdat priesters in celibaat behoren te leven, is dit dus een schande. Lees verder

    • 1536 Wittenberger Konkordie

      In 1536 wordt in Wittenberg een concordia, d.w.z. overeenstemming bereikt over het avondmaal tussen de aanhangers van de Confessio Augustana (opgesteld door Melanchthon) en de Confessio Tetrapolitana van de Zuid-Duitse steden (opgesteld door Bucer en Capito): de Wittenberger Konkordie. De zwinglianen o.l.v. Bullinger doen hier niet aan mee.

    • 1536 Eerste druk van Calvijns Institutie

      In 1536 ziet de eerste uitgave van Calvijns Institutie (in het Latijn) in Bazel het licht. Nu vertrekt Calvijn uit Bazel; hij zou niet lang hierna zich onverwachts in Genève gaan vestigen.

      De Institutie zou zijn beroemdste boek worden. Tussen 1536 en 1559 heeft hij eraan geknipt en geplakt totdat hij helemaal tevreden was.

    • 1536 Eerste Helvetische Confessie

      De Eerste Helvetische Confessie (Latijn: Confessio Helvetica Prior, 1536) komt tot stand. De gereformeerde steden in Zwitserland voelen behoefte een gemeenschappelijke belijdenis te hebben. Aanleiding was het in 1537 door de paus samen te roepen concilie te Mantua. In een klooster in Bazel komen eind januari 1536 Zwitserse theologen als Bullinger, Myconius, Grynaeus, Leo Judae, Megander, Bucer en Capito samen.

      De belijdenis wordt in het Latijn opgesteld; een Duitse vertaling wordt er meteen bij gemaakt. Eind maart 1536 wordt de Helvetische Confessie namens de steden Zürich, Bern, Bazel, Schaffhausen, St. Gallen en Mühlhausen, officieel aangenomen. In 28 artikelen gaat deze confessie over de Heilige Schrift, de drie-enige God, schepping, val, zonde, Gods eeuwig raadsbesluit , Christus, geloof, kerk en kerkdienst, sacramenten, eredienst en ceremoniën, adiafora (d.w.z. middelmatige zaken), ketters, burgerlijke overheid en huwelijk.

    • 1536 Menno Simons breekt definitief met de katholieke kerk

      Kort na de ondergang van het doperse Munster in 1536 verlaat Menno Simons officieel de katholieke kerk. Na verdieping in de Bijbel sluit hij zich uit overtuiging aan bij de doperse beweging, waar hij een van de meest invloedrijke leiders wordt. Hij bewaart afstand tot de gewelddadige uitwassen van de doperse beweging. Simons dringt aan op tolerantie. Door de vervolgingen moet hij telkens vluchten, tot in Noord-Duitsland toe. Hij legt in zijn preken de nadruk op een christendom dat zich van de wereld afgezonderd houdt en geweldloos leeft, waarin de levensheiliging voorop staat – inclusief een strenge tuchtpraktijk.

      In 1554 houdt Simons in het Noord-Duitse Wismar tot twee keer toe een langdurig godsdienstgesprek met de gereformeerde voorganger Marten Micron. Het grootste verschilpunt is de leer omtrent de menswording van Christus. Menno gelooft niet dat Jezus werkelijk het vlees en bloed van moeder Maria heeft aangenomen; Jezus zou alleen maar door haar zijn heengegaan (wat dus betekent dat Jezus een schijnlichaam zou hebben). Zowel Menno Simons en de zijnen als de gereformeerden worden na deze gesprekken uitgewezen uit Wismar. Simons’ volgelingen, ook wel mennonieten genoemd, staan bekend als ‘stillen in den lande’.

      In de 17e eeuw emigreren kleine groepen mennonieten uit Duitsland naar de Verenigde Staten, waar ze als ‘Amish’ bekend staan.

    • 1536 Farel haalt Calvijn over om in Genève te werken

      Guillaume Farel is als predikant vanaf 1532 bezig de reformatie in het nog katholieke, maar wel op vrijheid beluste Genève door te voeren. Als hij in 1536 hoort dat Calvijn op doorreis is in Genève, zoekt hij hem op, want volgens Farel is Calvijn de meest geschikte man om hem te helpen bij zijn reformatieplannen. Hij weet vervolgens de schuchtere en tegenstribbelende Calvijn over te halen in Genève te blijven.

      De stedelijke overheid weigert uiteindelijk Calvijn en Farel de vrijheid te geven voor de handhaving van de tucht in de kerk. Dit zorgt ervoor dat Farel, net als Calvijn, moet vertrekken (1538). Calvijn keert in 1541 terug naar Genève, Farel niet. Hij werkt daarna elders in Zwitserland en zet zich o.m. in voor verbroedering tussen luthersen en gereformeerden. Wel bezoekt Farel nog meerdere malen Genève. Zijn huwelijk op 69-jarige leeftijd met een veel jongere vrouw (een weduwe uit Rouen) baart veel opzien; Calvijn heeft er grote moeite mee. Farel heeft een vurig karakter; in zijn laatste levensjaar preekt hij in Metz nog met de inzet van een jonge voorganger.

      Zo wordt Calvijn dominee, zonder ooit theologie te hebben gestudeerd. Alle kennis van de Bijbel en kerkvaders heeft hij zich eigen gemaakt door zelfstudie. Lees verder

    • 1536 Johannes Calvijn naar Genève

      Calvijn is Frankrijk ontvlucht (1534/35) en werkt tijdens zijn rondreizen aan de eerste editie van) de Institutie (in het Latijn: Institutio Christianae Religionis). Het boek komt uit in 1536 in Bazel; Calvijn draagt het met een uitvoerig schrijven op aan koning Frans I.

      In 1536 komt Calvijn op doorreis in Genève, waar hij op aandringen van de plaatselijke predikant Farel blijft om daar te werken als stadspredikant. Nog maar sinds mei 1536 is de stad, door een besluit van de stadsregering, overgegaan tot de reformatie.

      Vanwege een conflict met de stadsraad over de kerkelijke tucht moet hij Genève verlaten en werkt hij van 1538 tot 1541 in Straatsburg (in samenwerking met Bucer). In 1540 trouwt hij met de Zuid-Nederlandse Idelette de Bure, weduwe van een ex-wederdoper uit Luik. Daarna keert hij terug naar Genève op aandringen van diezelfde stadsraad, maar zijn optreden blijft tot 1555 verzet oproepen. Ook is de aanwezigheid van de vele Franse vluchtelingen in de stad een ergernis voor velen. In 1555 wordt aan velen van hen het burgerrecht geschonken, waardoor het politieke toneel beheerst wordt door de gereformeerden.

      Calvijn onderhoudt een uitgebreide correspondentie door heel Europa en de mede door hem in 1559 opgerichte Geneefse universiteit (rector: Theodorus Beza) wordt door studenten uit heel Europa bezocht. Zijn belangrijkste werk is de Institutie, een geloofsleer, die in 1559 af komt. Daarnaast schrijft Calvijn commentaren op bijna elk Bijbelboek. Zijn inzet voor gemeentezang resulteert in een psalmberijming, waarvan de melodieën nog steeds worden gezongen. Zijn ambtsleer bevat vier ambten: doctoren, predikanten, ouderlingen en diakenen. De executie in 1553 van Michaël Servet, die o.m. niet gelooft in de Drie-eenheid van God, zorgt voor een negatief beeld van Calvijn en Genève.

    • 1537 De Schmalkaldische Artikelen

      Luther schrijft de Schmalkaldische Artikelen voor het Schmalkaldisch Verbond met het oog het komende concilie van Mantua. Het is een samenvatting van de lutherse leer. Hierin accentueert hij de tegenstelling met de rooms-katholieke kerk, iets wat Melanchthon in zijn Augsburgse Confessie niet zozeer had gedaan.

    • 1537 Stichting van de Academie van Lausanne

      In januari 1537 wordt, met steun van de autoriteiten van Bern, in Lausanne een academie gesticht voor de opleiding tot gereformeerd predikant, waar o.m. de jonge Pierre Viret docent wordt. Deze academie gaat in 1559 op in de Academie van Genève, waar Viret nog enkele jaren als docent optreedt.

    • 1538 Johannes Calvijn naar Bazel en Straatsburg

      In 1538 wordt Calvijn door de stadsraad verbannen uit Genève vanwege een conflict over de tucht bij de toelating tot het avondmaal. Calvijn wil namelijk dat de kerk zelf de kerkelijke tucht handhaaft, zonder aanzien des persoons. Hierbij komt ook nog een conflict met Bern: deze stad vindt het ongepast dat in Genève enkele christelijke feestdagen waren afgeschaft en dat er gezuurd brood bij het avondmaal werd gebruikt. De stadsraad van Genève honoreert hun bezwaren en verzoekt hun predikanten dit terug te draaien. De kwestie op zich vindt Calvijn onbelangrijk, maar wel het feit dat de politiek zich hier met de kerk bemoeit. Calvijn blijft tot 1541 in Straatsburg.

      Genève is geen strenge, onverdraagzame stad, waar je geen enkele vorm van plezier mag beleven en die door de meeste mensen wordt gemeden als de pest. Nee, integendeel! Lees verder

    • 1539 Bestand van Frankfurt; bestand van Neurenberg bevestigd

      Met het Bestand van Frankfurt (Frankfurter Anstand) in 1539 wordt het Bestand van Neurenberg uit 1532 bekrachtigd. Het protestantisme wordt in het Duitse rijk opnieuw geduld. Vanwege de dreiging van een protestantse anti-Habsburgse coalitie van de Schmalkaldische Bond met Denemarken en Frankrijk voert keizer Karel V deze verzoenende religiepolitiek. Voorwaarde is dat zowel de protestantse Schmaldische Bond als de katholieke Neurenbergse Bond geen nieuwe leden toelaat. Hiermee is dus sprake van een waarborgen van de status-quo tussen protestanten en katholieken.

    • 1539 Brief van Calvijn aan kardinaal Sadoletus

      Terwijl Calvijn in Straatsburg is, schrijft kardinaal Sadoletus een brief aan de raad en burgers van Genève om de stad voor het katholicisme te herwinnen. Calvijn geeft ongevraagd antwoord aan Sadoletus. Hierin stelt hij dat Genève zich niet van de kerk afgescheiden waren, maar dat ze waren teruggekeerd tot het type kerk zoals de Bijbel die beschrijft en die men in de apostolische kerk had gekend. Calvijn weerlegt dus de beschuldiging dat de reformatie de eenheid van het Lichaam van Christus geschonden heeft. Mede door deze befaamd geworden brief wordt Calvijn spoedig teruggehaald naar Genève.

    • 1539 De eerste versie van het Geneefse Psalter verschijnt

      In 1539 verschijnt de eerste editie van het Geneefse Psalter in het Frans, waardoor elk gemeentelid zelf de berijmde psalmen kan zingen. Voorheen was er slechts koorzang in de kerk. Calvijn komt tijdens zijn verblijf in Straatsburg als predikant van de Franse vluchtelingengemeente in aanraking met Duitse psalmberijmingen, zoals van Luther. Dit gebruik neemt Calvijn over. Hij gebruikt hiervoor de berijmingen van de Franse hofdichter Clément Marot en eigen berijmingen. De eerste editie bevat 22 psalmen en gezangen, de Tien Geboden, de Lofzang van Simeon en de Apostolische Geloofsbelijdenis. De melodieën zijn in de eerst gepubliceerde psalmen van Duitse oorsprong, de later gepubliceerde psalmen hebben hun melodie te danken aan Loys Bourgeois en Maître Pierre.

    • 1540 Rijksgodsdienstgesprek te Hagenau

      In 1540 vindt het Godsdienstgesprek van Hagenau plaats, om in het Duitse rijk de voor- en tegenstanders van de reformatie bij elkaar te brengen, georganiseerd door keizer Karel V. Eigenlijk zou de bijeenkomst in Spiers plaatsvinden, maar daar brak de pest uit. De besprekingen leiden niet tot resultaat.

    • 1540 Gewijzigde versie Augsburgse Confessie

      In 1540 komt een gewijzigde versie van de Augsburgse Confessie van 1530 uit: de Confessio Augustana Variata. Waarom komt na tien jaar een gewijzigde versie uit? Melanchthon doet dit ten behoeve van een geloofsgesprek met Calvijn. Onder andere op het punt van het avondmaal treedt er een wijziging op. Later wordt de Onveranderde Augsburgse Confessie (Confessio Augustana Invariata) van 1530 als dé Augsburgse Confessie beschouwd.

    • 1540 Calvijn trouwt met Idelette van Buren

      In augustus 1540 trouwt Calvijn met Idelette de Bure, weduwe van de voormalige wederdoper Jean Stordeur uit het Zuid-Nederlandse Luik. Idelette komt waarschijnlijk uit een adellijke familie uit Luik. Ze krijgen één zoon, Jacques, maar die overlijdt al na twee weken.

      In Straatsburg trouwt Calvijn – met hulp van ‘huwelijksmakelaar’ Martin Bucer – met zijn Idelette. Ze is een paar jaar ouder dan Calvijn en volgens Farel ook nog knap. Lees verder

    • 1540 Begin Rijksgodsdienstgesprekken te Worms

      Van oktober 1540 tot januari 1541 worden in Worms godsdienstgesprekken gehouden. Calvijn praat hier met Melanchthon. Enkele rooms-katholieke vertegenwoordigers neigen naar de reformatie.

    • 1540 Geboortejaar van Marnix van St.Aldegonde

      In 1540 wordt Philips van Marnix, heer van Sint Aldegonde geboren. Hij zal met zijn broer Jan Van Marnix, heer van Toulouse, een belangrijke rol spelen in de strijd voor de vrijheid van de gereformeerde kerken in de Nederlanden. Ze studeren o.a. te Genève. Marnix heeft als schrijver een scherpe pen waarmee hij, o.m. in zijn befaamd geworden boek de Bijenkorf der H. Roomsche Kercke, die de gebreken van de rooms-katholieke kerk aantoont. Later staat hij in dienst van Willem van Oranje en is een tijdlang burgemeester van Antwerpen. Hij schrijft een fraaie psalmberijming die echter door de kerken niet in gebruik is genomen. Ook heeft hij een begin gemaakt met de vertaling van de Bijbel uit de grondtalen in het Nederlands.

    • 1540 Johannes a Lasco gaat over tot de reformatie

      Nadat A Lasco in 1524 in contact kwam met reformatorische leiders als Farel, Oecolampadius en Zwingli, wordt hij steeds meer overtuigd van de noodzaak van reformatie. In 1529 wijst hij een benoeming tot bisschop in Polen af. Onder invloed van Melanchthon en Albert Hardenberg gaat hij over naar de reformatie. Vanaf 1540 woont hij in het reformatorische Emden, waar hij in 1543 superintendent wordt van de kerken.

      Op uitnodiging van aartsbisschop Cranmer A Lasco in 1550 naar Engeland en wordt door koning Eduard VI benoemd tot superintendent van de (ook Nederlandse gereformeerde) vluchtelingenkerken. Hij is de opsteller van de Emder Catechismus, die tot in de twintigste eeuw in gebruik blijft. Johannes a Lasco wordt algemeen gezien als een gematigd calvinist. In 1556 keert hij terug naar zijn vaderland.

      De gerestaureerde Grote Kerk te Emden is sinds 1993 het adres van de befaamde Johannes a Lasco Bibliothek (JALB).

    • 1541 Sterfjaar Wolfgang Capito

      Wolfgang Capito (1478-1541), Duits reformator. In 1515 wordt hij domprediker in Bazel. Nu komt hij in contact met Zwingli en al in 1517 geeft hij geschriften van Luther uit. In 1520 vertrekt hij, op verzoek van de aartsbisschop, naar Mainz. Hier probeert hij voorzichtig de kerk te hervormen, zonder te breken met de kerk. In 1522 wordt hij helemaal voor de reformatie gewonnen en trekt hij zich terug naar Straatsburg. Daar wordt hij in 1523 predikant.

      Hij trouwt in 1524 en na het overlijden van zijn vrouw trouwt hij de weduwe van Oecolampadius. Als Capito sterft trouwt zij met Bucer. Tegenover de wederdopers was hij heel verzoeningsgezind. In de avondmaalsstrijd tussen Luther en Zwingli probeert hij bemiddelend op te treden. In 1530 stelt hij met Bucer de Confessio Tetrapolitana op. Ook heeft hij een aandeel in het Wittenberger Konkordie.

    • 1541 Johannes Calvijn terug in Genève

      In 1541 keert Calvijn uit Straatsburg terug naar Genève. Vier omstandigheden zijn hiervoor te noemen:

      1. Met zijn brief aan Sadoleto herwint Calvijn het vertrouwen van de stad;
      2. De samenstelling van de stadsraad is vernieuwd ten gunste van Calvijn;
      3. De spanningen in de stad lopen hoog op, men heeft een figuur als Calvijn weer nodig;
      4. De stadsraad nodigt Calvijn uit terug te komen.

      Bij terugkomst schrijft Calvijn meteen een nieuwe kerkorde: Ordonnances ecclesiastiques, waarin hij onder andere vier soorten kerkelijke ambten onderscheidt: doctores, predikanten, ouderlingen en diakenen.

    • 1541 Rijksverdrag te Regensburg

      In 1541 wordt het Rijksverdrag van Regensburg gesloten. Hier verklaren de protestantse vorsten alleen mee te helpen aan de verdediging van het Duitse rijk tegen de Fransen en Turken als het protestantisme in hun gebieden vrijgelaten wordt. Op deze vorstenontmoeting is nog een andere kwestie aan de orde: Philips van Hessen wil – hoewel gehuwd – een (geheim) tweede huwelijk aangaan. Hij vraagt verschillende reformatoren; deze zijn terughoudend.

      Ze wijzen (net als de katholieken) een dubbelhuwelijk af (dat is bigamie en daarop staat de doodstraf), maar willen uit pastorale overwegingen het toestaan, als het maar geheim blijft. Het geheim wordt echter openbaar. Zo komt Philips in een isolement. Hij kan alleen nog voor de keizer op de knieën gaan. De Schmalkaldische Bond moet enkele eisen van de keizer slikken: ze mogen geen verdragen meer aangaan met buitenlandse mogendheden (zoals Frankrijk of Scandinavische landen). Zo wordt de protestantse macht gekortwiekt.

    • 1541 Geboortejaar Menso Alting

      Menso Alting (1541-1612), geboren in Eelde, reformatorisch predikant in de Noordelijke Nederlanden en Emden. Tijdens zijn studie in Duitsland gaat hij over tot de reformatie. Na eerst in Drenthe en de stad Groningen te hebben gepreekt vlucht hij (vanwege de vervolgingen) in 1567 naar Duitsland. Uiteindelijk komt hij terecht in Emden. In die tijd bestaat ongeveer de helft van de bevolking uit protestantse vluchtelingen uit de Nederlanden.

      In 1575 wordt hij benoemd tot predikant in Emden; tevens houdt hij zich bezig met het stadsbestuur. Onder zijn leiding breekt het calvinisme door in Emden. In 1594 haalt stadhouder Willem Lodewijk van Friesland hem terug naar het pas bevrijde Groningen en Denthe. Hier komt Menso Alting aan zijn bijnaam ‘de kerkhervormer van Drenthe’.

      Eens gebruikt hij een hunebed als kansel voor zijn hagenpreek. Die plek draagt nu de naam ‘de Papeloze kerk’.

    • 1541 Sterfjaar Andreas von Karlstadt

      Andreas Bodenstein von Karlstadt (1486-1541), vurig en radicaal reformator te Wittenberg. Vanaf 1505 is hij docent aan de universiteit van Wittenberg, waar hij de graad van doctor in de theologie behaalt. Daarnaast haalt hij ook nog een doctorsgraad in de rechten. Als streng Thomist (d.w.z. volgeling van Thomas van Aquino) staat hij aanvankelijk kritisch tegenover Luther, die bij hem in 1512 promoveert. Luther wijst hem op de geschriften van de kerkvaders, vooral die van Augustinus, en het lezen hiervan brengt hem tot reformatorische inzichten.

      Als Luther noodgedwongen op de Wartburg verblijft, radicaliseert Karlstadt in zijn leiding geven aan de reformatie: hij wijst de lichamelijke tegenwoordigheid van Christus in het avondmaal feller af dan Luther; hij eist van de kerkgangers dat zij tijdens het avondmaal zowel brood als wijn tot zich nemen; bovendien ontketent hij een beeldenstorm. De (her)doop aan volwassenen is de ware doop. Ook acht hij universitaire studie niet meer nodig: de Heilige Geest geeft de voorgangers wel in wat zij moeten zeggen. Professor Karlstadt wordt nu gewoon ‘broeder Andries’.

      Luther keert echter terug van de Wartburg en neemt hem de regie over de stad uit handen. Vanwege zijn radicaliteit wordt Karlstadt in 1524 uit Saksen verbannen. Een jaar later keert hij door Luthers bemiddeling terug in Wittenberg, maar hij wordt hier streng gecontroleerd en mag geen boeken uitgeven. Uiteindelijk kiest Karlstadt toch voor Zwingli’s avondmaalsstandpunt. Daardoor wordt zijn positie in Wittenberg onhoudbaar. Hij verhuist naar Bazel, waar hij in 1534 als hoogleraar wordt aangesteld.

    • 1541 Joachim Westphal wordt predikant in Hamburg

      De in Hamburg in 1510 of 1511 geboren Joachim Westpahl wordt, na studie in Wittenberg bij Luther, Melanchthon en Bugenhagen, luthers predikant in zijn geboortestad. Hij ontpopt zich als een fel verdediger van de lutherse theologie, zoals o.m. blijkt uit zijn inzet in de Avondmaalsstrijd. Zo keert hij zich ook tegen Calvijn en Beza en bewerkt het tevens dat ook iemand als Johannes a Lasco niet in Hamburg kan blijven. Westphal fungeert vanaf 1562 als superintendent van Hamburg. Hij overlijdt in 1574.

    • 1541 Schwenckfeld publiceert spiritualistische ‘Konfession’

      Schwenckfeld, de in 1489 geboren geestelijke leider uit Silezië, sluit zich eerst aan bij de Lutherse reformatie (die hij ziet als een geestelijke opwekking), maar keert zich in 1525 van Luther af, nadat deze zijn avondmaalsvisie afwees: Schwenckfeld liet geen plaats voor de gedachte van de werkelijke aanwezigheid van Christus in de tekenen van brood en wijn. In 1529 gaat Schwenckfeld naar Straatsburg, waar hij hartelijk ontvangen wordt door reformatorische leiders zoals Capito. Ook heeft hij intensieve contacten met radicale leiders als Andreas Karlstadt, Melchior Hoffman, Sebastian Franck en Michael Servet. Hij wil dat alle niet-roomse richtingen volledige vrijheid van godsdienst krijgen. Hiermee komt hij in aanvaring met Martin Bucer die niet tolerant is tegenover de doperse radicalen.

      In 1541 publiceert Schwenckfeld zijn Konfession und Erklärung vom Erkenntnis Christi, waarin hij o.m. leert dat de mens Christus door lijden, opstanding en hemelvaart vergoddelijkt is. Zo zal ook de bekering van een mens vergoddelijking inhouden. Belangrijk is dan dat de nieuwe hemelse mens zich niet richt op uitwendige dingen, waartoe ook de Bijbel behoort, maar alleen op geestelijke. Schwenckfeld kent eigenlijk drie sacramenten: a. Geestesdoop; b. Avondmaal voor het hart; c. Verzegeling met de Geest. Later leert hij zelfs dat Christus vanwege goddelijke natuur nooit echt mens geweest kan zijn. Veel in deze leerstellingen is als spiritualisme te typeren: de vergeestelijking voert hoogtij (spiritus = geest), terwijl de Schrift slechts als een bijzaak wordt gezien. Sommige spiritualisten betitelen de Bijbel zelfs als ‘de papieren paus’. Schwenckfeld overlijdt in 1561 te Ulm.

      Grote invloed oefent Schwenckfeld uit op de vrijdenker Sebastian Franck (1499-1542). In Nederland staat de tolerante jurist Aggaeus van Albada (enige tijd adviseur van Willem van Oranje) bekend als Schwenckfeldiaan.

    • 1542 De Rijksdag te Spiers begint

      In 1542 en 1544 vinden er twee Rijksdagen te Spiers (Duits: Speyer) plaats. Hier verlangt keizer Karel V de hulp van de protestanten tegen de Turken om Boedapest te bevrijden. Karel V doet een toezegging van vijf jaar religievrede. Ook helpen de protestanten de keizer tegen Frans I van Frankrijk Ondertussen krijgt de keizer de volledige zeggenschap over de regio van de Nederrijn; dat betekent dat de 17 Nederlandse gewesten strak worden gehouden; de reformatie wordt hier gewelddadig de kop ingedrukt.

    • 1542 Inquisitie ingesteld

      In 1542 richt paus Paulus III de Sacra Congregatio Romana et Universalis Inquisitionis seu Sancti Officii (ook wel: de Inquisitie) op. Haar taak is de protestantse ketterijen te bestrijden. Deze congregatie stelt ook de precieze inhoud van de katholieke leer vast en waakt er als een rechtbank over. Het woord Inquisitie komt van inquisistio (d.i. onderzoek). Later heet deze congregatie het Heilig Officie, in 1965 omgedoopt tot Congregatie van de geloofsleer.

    • 1543 Publicatie De revolutionibus van Copernicus

      Nicolaas Copernicus (1473-1543), onder andere theoloog en astronoom, publiceert zijn De revolutionibus orbium coelestium. Hierin stelt hij dat niet de aarde het middelpunt van het heelal is, maar de zon (= heliocentrisch wereldbeeld). Dit ging in tegen de officiële opvatting van de rooms-katholieke kerk. Daarom aarzelt Copernicus lang dit werk uit te geven. Als in 1543 de eerste druk uitkomt, overlijdt hij. In 1616 komt het werk op de kerkelijke Index (verboden lijst) te staan, later wordt het in gecensureerde vorm vrijgegeven.

    • 1543 Over de joden en hun leugens

      Luther publiceert Von den Juden und ihren Lügen, waarin hij zich zeer negatief over de Joden uitlaat. Dit in tegenstelling tot een eerder geschrift uit 1523. In de 20e eeuw verwijzen de nazi’s naar Luther voor de rechtvaardiging van hun antisemitisme.

      Een citaat uit dit boek: ‘Wat moeten wij christenen nu doen met dit bedorven, verdoemde volk der joden? Ik wil een goede raad geven. In de eerste plaats dat hun synagogen of scholen in brand worden gestoken. Lees verder

    • 1543 Anoniem Brussels plakkaat

      Een Brussels plakkaat van een onbekende uit 1543 beschrijft pastoors als ongeleerde mensen en onbekwame zielzorgers. Een plakkaat is meestal een openbaar afgekondigd en aangeplakt bevel van de overheid, maar in dit geval een aangeplakt bericht van een individu, met het kenmerk van een schotschrift.

    • 1543 Sterfjaar Johann Eck

      Johannes Eck (1486-1543), katholiek theoloog en fel opponent van Luther, overlijdt. Van zijn geschriften is vooral bekend zijn boekje Enchiridion locorum communium, opgesteld tegen Melanchthons Loci communes.

    • 1543 Sterfjaar Nicolaas Copernicus

      Nicolaas Copernicus (1473-1543) sterft. Niet de aarde, maar de zon is het middelpunt van het heelal!

    • 1543 Aartsbisschop van Keulen wil reformatie doorvoeren

      Hermann von Wied (1477-1552), keurvorst en aartsbisschop van Keulen geeft in 1543 het boek Pia Consultatio uit, in het Duits Einfaltigs Bedencken einer Christlichen Reformation. Het is een door de Straatsburgse hervormer Martin Bucer opgestelde kerkorde, waarin de Keulse aartsbisschop de mis veroordeelt, evenals het bidden tot de heiligen; hij is overtuigd voorstander van de reformatorische leer van de rechtvaardiging van de zondaar door genade alleen.

      Vooral door de invloed van Martin Bucer (ook hofprediker van Von Wied), van Philippus Melanchthon en van Albert Hardenberg lijkt het aartsbisdom over te zullen gaan naar de reformatie. Maat het verzet van de rooms-katholieke geestelijkheid en de stedelijke autoriteiten, daarin gesteund door het keizerlijke leger, bleek te groot en zo strandde de Keulse hervorming al na enkele jaren. Hermann von Wied wordt in 1546 afgezet en geëxcommuniceerd door paus Paulus II. Hij sterft in 1552 als protestant.

    • 1543 Spaanse Nieuwe Testament verschijnt

      In 1541 geeft Francisco de Enzinas (± 1518-1552), een Spaanse protestant die o.m. in Wittenberg heeft gestudeerd, zijn vertaling van het Nieuwe Testament uit. De drukker is de Antwerpenaar Steven Mierdman. Enzinas is daarop gearresteerd, maar weet de gevangenis te ontvluchten. Hij wordt later hoogleraar in Bazel en sterft aan de pest.

    • 1544 Ontstaan protestantse vluchtelingengemeenten

      Vanaf 1544 ontstaan Nederlandse vluchtelingengemeenten in Duitsland en Engeland; de vluchtelingen zijn veelal gereformeerde gelovigen. Zij gaan bij voorkeur naar gebieden in Duitsland waar gereformeerden (tijdelijk) welkom zijn, zoals Emden, Bremene, Dantzig, Wezel, Aken, Keulen, Frankfurt am Main, Frankenthal, Heidelberg. In Engeland tijdens de regering van Eduard VI en na een onderbreking tijdens de rooms-katholieke Maria Tudor en daarna onder Elisabeth I, vooral in Londen, Norwich, Sandwich.

  • 1544-1571

    • 1545 Begin Concilie van Trente

      In 1545 wordt het Concilie van Trente (ook wel Concilium Tridentinum) bijeengeroepen door paus Paulus III. Trente is de meest zuidelijke stad in het Duitse rijk en ligt (toch) in Italië. De keus voor deze plaats is een compromis tussen paus en keizer.

      In totaal duurt deze algemene kerkvergadering drie zittingsperiodes: 1545-47, 1551-52 en 1562-63. Het doel is de misstanden binnen de katholieke kerk door te lichten en inzake de geloofsleer positie te bepalen tegenover de protestanten. Al sinds het optreden van Luther leeft de wens om een concilie te houden, maar dat lukt vooreerst niet. Door het aandringen van keizer Karel V komt het concilie er toch. Zijn poging om katholieken en protestanten tot overeenstemming te brengen via godsdienstgesprekken in 1541 (Hagenau, Worms en Regensburg) waren intussen mislukt.

      Het concilie van Trente wordt uiteindelijk een rooms-katholieke aangelegenheid, hoewel er soms wel protestantse waarnemers bij waren. Het vormt een reactie op de reformatie (contrareformatie) of een grondslag voor de katholieke hervorming. Er wordt een begin gemaakt met de vernieuwing van de eigen kerk. Enkele besluiten zijn: naast de Bijbel wordt ook de kerkelijke traditie als gezaghebbend erkend; de Vulgaat is de enige te gebruiken bijbelvertaling; het Latijn blijft de enige liturgische taal; de misstanden binnen de geestelijkheid worden aangepakt; de rechtvaardigings- en sacramentsleer blijven ongewijzigd.

      Op het concilie worden in 126 stellingen (canones) onderdelen van de protestantse leer als dwaling gekenmerkt met de formulering: Anathema Sit: In de ban is hij, die... (en dan volgt de beschuldiging).

      Meer informatie over het Concilie van Trente vindt u hier.

    • 1545 Sterfjaar Georg Spalatinus

      Georg Spalatinus (1484-1545), secretaris van keurvorst Frederik de Wijze van Saksen. Hij is een groot pleitbezorger van de zaak van de Reformatie aan het hof en heeft in zijn functie grote invloed. Zo is hij bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de literatuur die de vorst onder ogen komt.

    • 1545 Sterfjaar Jacob van Liesvelt

      Jacob van Liesvelt (1490-1545), Antwerpse boekdrukker, sterft de marteldood. Hij heeft de eerste Nederlandstalige bijbelvertaling uitgegeven (1526). Ook deed hij drukwerk voor de rooms-katholieke kerk. Vanwege zijn uitgave van een nieuwe editie van de lutherse Bijbel in 1542, met kanttekeningen van Luther – die de autoriteiten als ‘ketters’ beschouwd –, wordt hij ter dood veroordeeld.

    • 1545 Geneefse Catechismus van Johannes Calvijn

      Publicatie van de Geneefse Catechismus van Calvijn. Het bestaat uit vier delen: geloof, gebod, gebed en de toe-eigening van het heil door Woord en sacrament.

    • 1545 Geboortejaar Franciscus Junius

      Franciscus Junius (1545-1602), calvinistisch theoloog. Hij komt uit een Franse adellijke familie. Tijdens zijn studiejaren wordt hij atheïst, maar door ontmoeting met eenvoudige mensen en het lezen uit de Bijbel komt hij tot bekering. In 1562 gaat hij studeren in Genève. Hier maakt hij kennis met de Zwitsers-Geneefse theologie. In 1565 wordt hij predikant in de Waalse Gemeente onder het kruis te Antwerpen. Junius schrijft tal van kleine geschriften die door velen wordt gelezen en verspreid. Hij moet vaak vluchten en zwerven, vanwege zijn grote bekendheid.

      In 1567 verlaat hij de Nederlanden; hij wordt leraar in Schönau bij Heidelberg. Van 1580 tot 1582 is hij als predikant werkzaam in Otterburg. Daarna gaat hij weer colleges geven, in Neustadt. Zijn specialiteit is filologie en exegese. Van 1592 tot 1602 is hij hoogleraar te Leiden. Junius is een irenisch man. Sommigen zien bij hem enkele afwijkingen van de reformatorische leer (met name zijn visie op de kerk). Zijn contact met Arminius is eerst positief, later toont hij kritiek (Junius is een zwager van Gomarus, de belangrijkste tegenstander van Arminius).

    • 1545 Geboortejaar Johannes Fontanus

      Johannes Fontanus (1545-1615), Gelders reformator. Afkomstig uit Gulik studeert hij in Heidelberg, waar hij op 23-jarige leeftijd promoveert bij Ursinus. In 1568 wordt hij predikant in Neuhaus (in de Palts). Na de dood van Frederik III van de Palts moet de calvinist Fontanus verhuizen, omdat het gebied luthers wordt. Hij wordt predikant in Arnhem. Hij behandelt hele bijbelboeken in prekenseries, waardoor de kerk van Arnhem steeds meer in gereformeerde banen wordt geleid.

      Fontanus is voorzitter van de eerste Gelderse synode van de Gereformeerde Kerken (1579). Fontanus probeert van Arnhem een klein Genève te maken; zo reformeert hij o.m. de scholen. Hij wordt ook benoemd tot inspecteur over de Veluwse kerken. Zo bevordert hij het werk van de reformatie in dat gebied, waar nog veel pastoors de ‘oude’ leer aanhingen. Ook heeft Fontanus de dopers bestreden. In Gelderland zijn in zijn laatste levensjaren de remonstranten erg actief; Fontanus is een fel contra-remonstrant.

    • 1545 Geboortejaar Johannes Zuidlareus

      Johannes Zuidlareus (1545-1604), predikant en reformator, geboren in het Nederlandse Zuidlaren (zijn naam zegt het al). Hij is dertig jaar predikant in Emden. Daar is Menso Alting zijn collega.

    • 1545 Brief Calvijn aan Luther

      Calvijn schrijft op 21 januari 1545 een brief aan Luther, waarin hij hem noemt ‘de voortreffelijke herder van de christelijke kerk’. Het onderwerp betreft de invloed van de ‘nicodemieten’.

      Met Luther heeft Calvijn nooit een persoonlijk gesprek kunnen hebben en dat ligt voor een deel aan Melanchthon die een brief van Calvijn aan Luther achterhoudt omdat hij bang is ... Lees verder

    • 1545 Pierre Brully sterft in Doornik de marteldood

      In de nazomer van 1544 wordt de Staatsburgse predikant Pierre Brully uitgezonden om in de Zuidelijke Nederlanden gemeenten te stichten van gereformeerde signatuur. In Doornik komt het de vorming van huisgemeenten. Brully wordt bij een ontsnappingspoging gevangen genomen en na een scherp verhoor ter dood veroordeeld en in Doornik levend verbrand, 19 februari 1545. Hij is de eerste calvinistische martelaar in de Nederlanden.

    • 1546 Sterfjaar George Wishart

      De Schotse reformator George Wishart (ca. 1513-1546) sterft de marteldood. Wishart, eesrt nog rooms-katholiek, studeerde in Aberdeen en het Zuid-Nederlandse Leuven. In het Schotse Montrose is hij schoolmeester Grieks, maar wegens ketterijen moet hij vluchten naar Engeland. Hier moet hij een jaar later ook weg. Hij herroept enkele van zijn uitspraken. In 1539/40 bezoekt hij Duitsland en Zwitserland. In 1542 gaat hij studeren en doceren in Cambridge. Een jaar later keert hij terug naar Schotland, waar hij in Montrose weer gaat onderwijzen.

      Hij treedt vanaf 1544 op als rondtrekkend prediker door heel Schotland en verkondigt reformatorische opvattingen. Hiermee beïnvloedt hij de nog r.k. priester John Knox. Uiteindelijk wordt Wisshart na een showproces onder leiding van aartsbisschop David Beaton op de brandstapel verbrand. Wisharts prediking draagt bij aan het populariseren van de leer van Calvijn en Zwingli onder het Schotse volk.

    • 1546 Sterfjaar Maarten Luther

      Maarten Luther (1483-1546) sterft op 18 februari 1546 terwijl hij op doorreis is in zijn geboorteplaats Eisleben. Hij wordt in Wittenberg begraven, in dezelfde kerk waar hij in 1517 op de deur zijn 95 stellingen bevestigde.

      Als in 1544 een brochure uitkomt dat Luther gestorven was, vertaalt hij het, maakt er een korte aantekening bij, en laat het drukken. In dit boekje kan men lezen dat, toen het lijk ... Lees verder

    • 1546 Rijksban over de vorsten van Hessen en Saksen

      Na de dood van Luther in februari 1546 spreekt keizer Karel V de rijksban uit over twee leiders van de Schmalkaldische Bond: Philips van Hessen en Johan Frederik van Saksen. Karel wil hiermee de macht van de protestanten breken. Hierop zoekt Maurits van Saksen toenadering tot de keizer en dat loopt uit op een verbond in juni 1546, dat door zijn geloofsbroeders als verraad wordt gezien. Intussen komt er wapenstilstand met de Turken. Zo heeft Karel eindelijk zijn handen vrij voor zijn bestrijding van het protestantisme. Voor de Duitse protestanten een somber vooruitzicht.

    • 1546 Schmalkaldische oorlog

      Van 1546 tot 1547 vindt de Schmalkaldische Oorlog plaats, de eerste godsdienstoorlog in Duitsland. Maurits van Saksen (van het hertogdom) valt in het noorden het keurvorstendom Saksen binnen. Johan Frederik trekt hier vervolgens met zijn legers naar toe, waardoor in het zuiden de weg vrij is voor Karel V. De protestantse steden in het zuiden worden bezet, ze worden vernederd met hoge belastingen, terwijl in die omstandigheden de rekatholisering begint. Aan de Elbe in de buurt van het plaatsje Mühlberg treffen de legers elkaar. Deze slag wordt verloren door de protestanten en betekent het einde van het Schmalkaldisch Verbond.

      Als Karel V en Alva in 1547 in de Slotkerk te Wittenberg staan, stelt Alva voor het graf van Luther te openen en diens lichaam op te graven en te verbranden. Maar Karel antwoordt: ‘Ik voer geen oorlog tegen de doden, maar tegen de levenden! Verontrust de doden niet’. Ondanks deze overwinning lukt het Karel V niet om de geloofseenheid in zijn rijk te herstellen en het katholicisme overal geaccepteerd te krijgen.

    • 1546 Geboortejaar Johannes Pistorius

      Johannes Pistorius de Jongere (1546-1608) geboren. Hij is eerst lutheraan, daarna calvinist en uiteindelijk katholiek.

    • 1547 Rijksdag van Augsburg

      In 1547-48 wordt er een Rijksdag te Augsburg gehouden. Karel V gaat na de door hem gewonnen Schmalkaldische oorlog werken aan een eigen oplossing voor de godsdienstige verdeeldheid (de paus vindt dat de keizer te veel macht heeft en werkt niet mee). Er komt tijdelijk een regeling tot stand, het Interim, totdat een concilie een definitief standpunt bepaalt. Dat Interim houdt in dat protestantse gebieden moeten terugkeren tot de katholieke kerkleer en kerkelijke praktijk.

      Het enige wat voorlopig wel mag is het priesterhuwelijk en de viering van het avondmaal op twee manieren. De katholieken zijn niet blij met deze regeling. Voor protestanten betekent het een bijzonder moeilijke tijd. Ruim 400 predikanten vluchten naar veiliger oorden, zoals Martin Bucer die Straatsburg verlaat en naar Engeland gaat. Interim blijkt echter in de praktijk een mislukking voor Karel V: alleen in gebieden waarover hij militaire controle heeft, lukt het. Katholieke vorsten aanvaarden het niet om politieke redenen (bang voor te veel macht van de keizer).

    • 1547 Sterfjaar Hendrik VIII

      Hendrik VIII van Engeland (1491-1547), stichter van de Anglicaanse kerk, overlijdt. Zijn zoon Eduard VI volgt hem op. Twee dochters van hem worden later koningin: eerst Maria en daarna Elizabeth.

    • 1547 Koning Eduard VI regeert over Engeland (1547-1553)

      Als 10-jarige prins wordt Eduard koning van Engeland. Hij is de eerste zoon van Hendrik VIII en diens derde vrouw Jane Seymour. Hij werkt eraan mee dat aartsbisschop Thomas Cranmer de Anglicaanse kerk verder te hervormen; zowel in liturgisch als in confessioneel opzocht. Vooraanstaande theologen van het Europese vasteland, zoals Martin Bucer en Johannes a Lasco, oefenen hier invloed op uit. De Nederlandse gereformeerde vluchtelingen wordt in Londen de kerk van Austin Friars toegewezen. Tot in de 20e eeuw zijn daar Nederlandse kerkdiensten gehouden.

    • 1548 Formula reformationis

      Keizer Karel V vaardigt in het Duitse rijk een algemeen hervormingsdecreet uit: de Formula Reformationis. Het decreet bevat regels voor de rechten en plichten van de geestelijkheid en richtlijnen en voorschriften voor de liturgie en zielzorg. Het is een serieuze poging de katholieke kerk te hervormen en de reformatie tegen te houden – en is dus onderdeel van de Contrareformatie.

    • 1548 Interne theologische strijd lutheranisme (1548-1580)

      Twee jaar na de dood van Luther ontbrandt er tussen lutheranen onderling een soms felle strijd om de theologische erfenis van Luther. Hierbij komt de verhouding met de calvinisten ook nadrukkelijk aan de orde. De ‘pure’, zuivere lutheranen worden ‘Gnesio-Lutheranen’ genoemd, die meenden dat ze geen enkele concessie konden doen m.b.t. de erfenis van Luthers theologie, terwijl de aanhangers van Melanchthon ‘Philippisten’ of ook wel ‘Crypto-Calvinisten’ heten en een gematigder en soepeler standpunt innamen. De belangrijkste onderwerpen die aan de orde komen zijn:

      • De verhouding van de lutheranen tot de rooms-katholieke kerk, aangeduid als de adiaphoristische strijd: (Grieks: adiaphora, d.w.z. ‘onverschillige dingen’. Melanchthon stelt dat bepaalde elementen in de katholieke eredienst tot de middelmatige dingen behoren. Onder leiding van de felle lutheraan Matthias Flacius Illyricus (1520-1575) komt een stroming binnen het lutheranisme hiertegen scherp in verzet.
      • De betekenis van het centrale van Luthers theologie: de rechtvaardiging door het geloof alleen, aangeduid als de majoristische strijd, genoemd naar de met Melanchthon bevriende theoloog Georg Major (1502-1574), hoogleraar te Wittenberg, die het standpunt had dat ‘goede werken noodzakelijk waren voor de zaligheid’. Wat is dan het wezenlijke van de leer van het ‘sola gratia’ (alleen door genade)?
      • De vraag naar de mogelijkheden van een mens, aangeduid als de synergistische strijd; (synergie = Grieks voor meewerken), d.w.z. de vraag of en zo ja, hoe mens met de Heilige Geest meewerkt aan zijn eeuwig heil; de vraag bleef: is de mens werkelijk onbekwaam tot enig goed, of kan hij toch nog wel iets voor zijn eeuwig heil presteren? Melanchthon neigt iets naar het semi-pelagianisme, de leer dat in de mens wel een mogelijkheid daartoe zou bezitten.
      • De reeds lang slepende strijd om de juiste avondmaalsopvatting: in hoeverre is Christus lichamelijk aanwezig in de tekenen van brood en wijn?
    • 1548 Leuvense Bijbel

      In de eerste helft van de zestiende eeuw baart de komst van nieuwe bijbelvertalingen, waarbij de invloed van Luthers werk onmiskenbaar was, de moederkerk grote zorgen. Het tegengaan van het drukken van dergelijke Bijbels blijkt echter onbegonnen werk. Men beseft dat men de hervorming geen betere dienst kan bewijzen dan door het volk de Bijbel te onthouden. Men ziet in dat het beste middel is zelf een goede bijbelvertaling te maken.

      In 1548 verschijnt in Leuven – vandaar de naam Leuvense bijbel – een door Nicolaas van Winghe gemaakte en door de kerkelijke autoriteiten goedgekeurde vertaling. Van Winghe heeft daarvoor gebruik gemaakt van de Vulgaattekst. Daarin volgt hij het besluit van het concilie van Trente over bijbelvertalen, waar bepaald was dat de Vulgaattekst de enige erkende tekst was. Nadat in 1592 de tekst van de Vulgaat definitief is vastgesteld, wordt Van Winghes vertaling daaraan aangepast en in 1599 verschijnt de Moerentorfbijbel, genoemd naar de Antwerpse drukker Jan Moerentorf. Deze laatste Bijbel is tot het begin van de twintigste eeuw gebruikt als standaardvertaling voor rooms-katholieke bijbellezers.

    • 1549 Consensus Tigurinus

      De Consensus Tigurinus (d.i. de Overeenstemming van Zürich) is een overeenkomst tussen de theologen van Genève onder leiding van Calvijn en die van Zürich onder leiding van Bullinger over het Heilig Avondmaal, met name over de kwestie van Christus’ tegenwoordigheid in de tekenen van brood en wijn. De Consensus Tigurinus, waaraan jaren is gewerkt, wordt door de meeste andere Zwitserse reformatorische steden ondertekend, waardoor er meer eenheid ontstaat tussen de Zwitserse protestanten (zwinglianen enerzijds en calvinisten anderzijds). Van de lutheranen is alleen de reformator Philippus Melanchthon positief; de breuk tussen lutheranen en de zwinglianen wordt nu meer en meer definitief.

    • 1549 Book of Common Prayer

      Het Book of Common Prayer (gemeenschappelijk gebedenboek) is een Engels kerkboek, waarin de kerkdienst in de Anglicaanse kerk voor iedere dag van het jaar geregeld wordt. Het boek werd onder koning Eduard VI door het parlement van Engeland vastgesteld. Later wordt het nog meerdere keren herzien. De eerste editie is een product van de Engelse reformatie en is door de aartsbisschop van Canterbury, Thomas Cranmer (1489-1556), in lutherse geest opgesteld.

    • 1550 Protestantse Bond in Duitsland

      Na het uiteenvallen van de Schmalkaldische Bond komt er in 1550 een nieuwe protestantse bond, op initiatief van Maurits van Saksen – die eerst zijn geloofsbroeders verlaten had en een verbond met Karel V was aangegaan. Waarom kiest Maurits weer de lutherse zijde? Hij is verontrust door de macht van de keizer, gegriefd over de slechte behandeling, zijn schoonvader Philips van Hessen aangedaan, en gekweld door wroeging over zijn ‘verraad’.

      Geheel onverwachts valt hij van de keizer af en rukt hij, in bondgenootschap met de Franse koning, naar Augsburg. Karel V is dan in Innsbrück, zonder troepen en weerloos. Hij vlucht. Karel trekt vervolgens zijn handen af van Duitsland en laat de verdere afwikkeling van zaken over aan zijn broer Ferdinand, die tot het verdrag van Passau (1552) moet besluiten, waarbij het Interim wordt afgeschaft, aan de luthersen algehele vrijheid van godsdienst wordt toegestaan en de beide gevangen leiders, Johan Frederik van Saksen en Philips van Hessen, hun vrijheid herkrijgen. Maurits van Saksen wordt zo de redder van het protestantisme in Duitsland. De macht van kerk en keizer over Duitsland is nu voorgoed verbroken.

    • 1550 Geboortejaar Petrus Wachenius

      Petrus (Piotr) Wachenius (1550-1617), Poolse reformator.

    • 1551 Sterfjaar Martin Bucer

      Martin Bucer (1491-1551), reformator van Straatsburg en de Elzas, sterft in Cambridge.

    • 1552 Engelse 42 artikelen

      De Forty-Two Articles zijn een samenvatting van de Anglicaanse dogmatiek, onder de regering van Eduard VI opgesteld, in protestantse geest. Het is vooral het werk van Thomas Cranmer. Later vormen deze artikelen de basis voor de Thirty-Nine Articles (1563), die tot op heden nog bestaan als geloofsbelijdenis van de Angelicaanse kerk.

    • 1552 Sterfjaar Andreas Osiander

      Andreas Osiander (1498-1552), luthers theoloog, sterft.

    • 1552 Sterfjaar Katharina van Bora

      Katharina von Bora (1499-1552), weduwe van Luther, sterft.

    • 1553 Proces in Genève tegen Michael Servet

      Michael Servet (1511-1553), Spaanse arts en theoloog. Hij ontwikkelt ideeën over de drie-eenheid van God die afwijken van de kerkelijke leer. Hij noemt de drie-enige God een ‘driekoppig monster’. Om deze reden komt hij in de gevangenis, maar weet te ontkomen. In de zomer van 1553 verblijft hij in Genève en woont er een dienst van Calvijn bij. Daar wordt hij herkend en opnieuw opgesloten. Hij krijgt de keuze voorgelegd om uitgeleverd te worden aan katholiek Frankrijk of berecht te worden in het protestantse Genève.

      Hij kiest voor het laatste, omdat hij daar meer kans denkt te hebben. De wereldlijke rechtbank veroordeelt hem vervolgens tot de brandstapel – een maatregel die hem in alle andere landen ook ten deel was gevallen. Calvijn, die zich kritisch over Servet uitlaat, bezoekt Servet in de gevangenis en probeert hem op andere gedachten te brengen. Als dat niet lukt, stemt hij in met de zwaarste straf, al pleit hij wel voor een wat minder pijnlijke doodstraf.

    • 1553 400e sterfjaar Bernardus van Clairvaux

      Bernardus van Clairvaux (1091-1153), Franse edelman, monnik en spiritueel leidsman. Tijdens zijn vele reizen door Europa sticht hij kloosters van de hervormende orde van de cisterciënzers. Hij staat een sober leven voor. Als mysticus schrijft hij allegorische commentaren op het Hooglied, d.w.z. dat hij de tekst niet letterlijk neemt maar figuurlijk uitlegt, waarbij de bruidegom Christus is en de bruid de gelovige. Luther waardeert Bernardus van Clairvaux; hij noemt hem ‘de Augustinus van de Middeleeuwen’.

    • 1554 Castellio pleit voor tolerantie

      In 1554 stelt de humanist Sebastian Castellio (1515-1563), professor in het Grieks te Bazel, twee geschriften – Contra libellum Calvini en De haereticis, an sint persequendi, Bazel 1554 – op tegen zijn vroegere vriend Calvijn vanwege diens betrokkenheid bij de dood van Servet. Hij voert een krachtig pleidooi voor tolerantie op grond van de gedachte dat alle godsdiensten gelijkwaardig zijn. Hij is erop tegen dat ketters – alleen omdat ze ketter zijn – ter dood gebracht worden. Het eerste boekje mag niet in Bazel worden gedrukt, maar verschijnt pas in 1612 in Holland.

    • 1554 Veluanus geeft Der Leken Wechwyser uit

      Veluanus, ofwel als Jan Gerritsz. Versteghe, geboren omstreeks 1520 te Stroe, een buurtschap op de Veluwe bij Garderen, geeft in 1554 Der Leken Wechwyser uit. In 1544 is hij begonnen als pastoor te Garderen, geroemd om zijn welsprekendheid. Hij gaat al spoedig in reformatorische geest preken en wordt daarom in 1550 gevangen genomen. Onder een scherp verhoor heeft hij zijn ‘dwalingen’ herroepen; hij wordt tot levenslang veroordeeld. Hij zit gevangen in de toren van een kasteel in Hattem. Maar met Pinksteren 1553 wordt hij op borgtocht vrijgelaten, waarna hij vlucht naar Duitsland.

      Onderweg schrijft hij zijn Wechwyser onder de schrijversnaam Anastasius Veluanus, wat wil zeggen ‘de opgestane Veluwenaar’ – dat duidt op zijn opstaan als reformatorisch gezinde uit de val van zijn herroeping. Zijn boek, het eerste reformatorische boek in het Nederlands, is heel veel gelezen. Later schrijft Veluanus boekjes over het avondmaal. In 1570 overlijdt hij in het Duitse Bacharach, waar hij predikant is bij een reformatorische gemeente; hij was geen lutheraan, ook geen calvinist, maar stond wellicht dicht bij de Zwitserse reformatie van Zwingli en Bullinger.

    • 1555 Augsburgse Godsdienstvrede

      Eindelijk komt er een oplossing voor het godsdienstconflict in het Duitse rijk: de protestantse religie wordt op de Rijksdag van Augsburg in 1555 als gelijk met de rooms-katholieke erkend. Met protestants wordt hier uitsluitend luthers bedoeld. De vrijheid geldt niet voor de onderdanen, maar voor de landheren. Hun keuze is beslissend voor de inwoners: cuius regio, illius religio (wiens regio, diens religie).

    • 1555 Genève kiest voor een pro-Calvijns beleid

      Met de verkiezingen van 1555 gaat er een andere wind in Genève waaien: Calvijns aanhangers krijgen de meerderheid in de stadsraad.

      In Genève komt het voor dat predikanten bij de doop eigenmachtig doopnamen gaan toedienen – als het kind een heiligennaam had. Om deze reden zijn doopdiensten spannende ... Lees verder

    • 1555 Eerste calvinische gemeente in de Nederlanden

      In Antwerpen wordt in 1555 de eerste Nederlandstalige (Franstalig was men bijvoorbeeld in Doornik, waar Guido de Brès predikant was) calvinistische gemeente gesticht. Gaspard van der Heyden, predikant in Emden, is de initiatiefnemer. Antwerpen is in deze tijd een toevluchtsoord voor geloofsvervolgden. Het metropolitische karakter van de stad biedt anonimiteit.

      Reeds het volgende jaar moet een tweede predikant beroepen worden, Adriaan van Haemstede, auteur van het beroemde Martelarenboek. Vanuit Antwerpen wordt ook geprobeerd in andere steden in de Zuidelijke Nederlanden gemeenten te stichten.

    • 1555 Sterfjaar Justus Jonas

      Justus Jonas (1493-1555), Duitse reformator en medewerker van Luther, sterft.

    • 1555 De Catechismus van Canisius verschijnt

      Petrus Canisius (1521-1597), Nederlandse jezuïet en belangrijk persoon in de contrareformatie, schrijft in 1555 een catechismus om het gebrek aan kennis bij zijn geloofsgenoten tegen te gaan en om een dam tegen de reformatie op te werpen: Summa Doctrinae Christianae, met vraag en antwoord-vorm. De Nederlandse vertaling ervan is één van de meest herdrukte boeken in Nederland ooit.

    • 1555 Philips II wordt heer der Nederlanden

      Philips II (1527-1598), zoon van keizer Karel V, koning van Spanje en heer der Nederlanden. Hij krijgt te maken met de Nederlandse Opstand. Hij heeft geen persoonlijke band met de Nederlanden, zoals zijn vader die wel had (geboren in Gent). Hij ziet zichzelf als verdediger van het katholieke geloof tegen enerzijds de islamieten en anderzijds de protestanten.

      Van Philips II wordt gezegd dat hij nooit glimlacht.

    • 1555 100e verjaardag Gutenbergbijbel

      Het bekendste werk van Johannes Gutenberg (ca. 1400-1468), Duits drukker in Straatsburg en Mainz, is de Gutenbergbijbel (1455). Gutenberg verbetert de boekdrukkunst door losse letters te introduceren in plaats van hele bladzijden als één blok.

    • 1555 Nostradamus publiceert zijn eerste Profetieën

      Michel de Nostredame (1503-1566), bekend onder zijn latijnse naam: Nostradamus, is een Franse arts-apotheker en astroloog, die in 555 zijn eerste reeks Profetieën publiceert. Deze zijn nogal opzienbarend en trekken tot in de 20e eeuw veel aandacht. Hij doet o.m. voorspellingen over machthebbers als Napoleon en Hitler, over de opkomst van het communisme en over het terrorisme; maar ook over iemand die een vrederijk zal stichten.

    • 1556 Sterfjaar Ignatius de Loyola

      Ignatius de Loyola (1491-1556), stichter van de Jezuïetenorde, sterft in Rome.

    • 1556 Thomas Cranmer sterft de marteldood

      Thomas Cranmer (1489-1556) wordt als katholiek geestelijke die sterke invloed van Erasmus had ondergaan, benoemd tot raadgever van de Engelse koning Hendrik VIII, die in zijn huwelijksproblemen van Cranmer de raad krijgt om zijn huwelijk te laten ontbinden. Dit leidt tot een breuk met Rome en de vorming van de Anglicaanse kerk. In 1533 wordt Cranmer aartsbisschop. Zijn pogingen om te komen tot verdere reformatie mislukten door het grillige beleid van de koning waaronder hij functioneert.

      Met koning Eduard VI komt het tot de ook door Cranmer gewenste verdere reformatie, onder andere met het Book of Common Prayer. Ook komen er verschillende reformatorische leiders uit Europa naar Engeland. In 1553 komt een nieuwe belijdenis uit in 41 artikelen. Nadat koningin Mary Tudor aan de macht is gekomen wordt Cranmer gearresteerd en wordt een begin gemaakt met de rekatholisering van Engeland. Cranmer wordt als ketter veroordeeld. Om zijn leven te redden herroept hij zijn eerdere reformatorische leringen. Toch wordt hij ter dood veroordeeld. Op de brandstapel maakt hij bekend dat hij zijn eerdere herroeping intrekt en wil sterven als protestant.

    • 1557 Covenant van de adel in Schotland

      In 1557 sluiten in Schotland vijf protestantse edelen een Covenant (verbond, wat een typisch Schotse traditie zou worden) tegen de poging van regentes Maria de Guise om de katholieke godsdienst te herstellen. Maria is de weduwe van koning Jacobus V. In 1559 zou een grote opstand beginnen.

    • 1557 Rijksgodsdienstgesprek te Worms

      In Worms spreken onder andere Canisius en Melanchthon over de verhouding Schrift en traditie. Toen Canisius erop wees dat er binnen protestantisme verschil is inzake de leer van de erfzonde en rechtvaardigmaking, liep het gesprek vast.

    • 1557 Angelus Merula sterft als ketter

      Engel Willemszoon de Merle (Latijn: Angelus Merula), geboren in Den Briel in 1487, wordt priester in 1511 en dient als pastoor, eerst in Den Briel, later in het nabijgelegen Heenvliet. Door bestudering van diverse kerkvader en van de werken van Luther en Bucer komt hij steeds dichter bij de reformatie te staan. Na een eerste ketteronderzoek in 1533 (dat te weinig oplevert) duurt het twintig jaar voor hij als pastoor van Heenvliet wordt gearresteerd en in Den Haag verhoord door inquisiteur Ruard Tapper.

      Voor Merula is het geloof in de Bijbel voldoende, ook het onderhouden van de twee in de Bijbel genoemde sacramenten. Sterk is zijn afkeer van de heiligenverering. Hij geeft toe dat hij niet de leer van de rooms-katholieke kerk volgt; hij toont daarover berouw. Maar daarvan komt hij terug en dan wordt hij ter dood veroordeeld, in Bergen (Henegouwen). Tijdens zijn laatste gebed voor de brandstapel wordt hij onwel en zakt dood in elkaar. Zijn lichaam is daarna alsnog verbrand, 26 juli 1557.

    • 1558 Sterfjaar Johannes Bugenhagen

      Johannes Bugenhagen (1485-1558), predikant van Wittenberg (vanaf 1523) en als zodanig persoonlijk zielzorger en ook biechtvader van Luther, sterft.

    • 1558 Sterfjaar keizer Karel V

      Karel V (1500-1558), keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, sterft in Madrid.

    • 1558 Elizabeth I wordt koningin van Engeland

      Elizabeth I van Engeland (1553-1603) regeert van 1558 tot haar dood. Haar bijnaam is Virgin Queen (ze blijft haar hele leven ongehuwd). Zij is een voorstander van het protestantisme en bestrijdt het katholicisme om de veiligheid en eenheid in het land te bewaren. Tijdens haar regering is er de mislukte Spaanse Armada. Engeland wordt onder haar leiding een zeevarende en koloniale mogendheid. Ook cultureel maakt Engeland een bloeitijd door: William Shakespeare schrijft onder andere zijn werken.

    • 1559 John Knox keert terug naar Schotland

      John Knox (ca. 1510-1572), is dé kerkhervormer van Schotland. Als priester maakt hij zijn overgang naar de reformatie door bestudering van de Bijbel, de werken van Augustinus en de marteldood van George Wishart (1546). Als predikant wordt hij in 1547 gevangen genomen en tewerkgesteld op de Franse galeien (schepen die door roeiers wordt aangedreven). Frankrijk is dan een bondgenoot van het nog r.k. Schotland.

      Twee jaar later wordt Knox om onduidelijke redenen in vrijheid gesteld en vertrekt hij naar Engeland. Op het moment dat Maria Tudor, bijgenaamd Bloody Mary, daar aan het bewind komt, vertrekt hij naar Genève, om te studeren bij Calvijn. Dit heeft hem diepgaand beïnvloed. Daarna dient hij een vluchtelingengemeente in Frankfurt am Main. Hij keert voor korte tijd terug naar Schotland, waar hij afschaffing van de ‘idolatry’ (d.i. afgoderij) eist, maar zijn doel nog niet bereikt.

      Hij verblijft daarna tot 1559 in Genève. Op 2 mei 1559 keert hij definitief terug naar zijn vaderland. Een jaar later wordt door het parlement van Schotland de reformatie in calvinistische zin doorgevoerd (8 juli 1560).

    • 1559 Definitieve versie Calvijns Institutie

      In 1559 verschijnt de definitieve versie van de Institutie. Na jarenlang bijschrijven en bijschaven is Calvijn tevreden met zijn dogmatisch hoofdwerk. Het is onderverdeeld in vier boeken:

      1. De kennis van God de Schepper;
      2. De kennis van God de Verlosser;
      3. De wijze waarop wij deel krijgen aan de genade van Christus, welke vruchten daaruit voor ons voortkomen en wat dit in ons uitwerkt;
      4. De uiterlijke hulpmiddelen waarmee God ons tot de gemeenschap met Christus nodigt en daarin behoudt.

      Calvijn schreef de Institutie vooral om de lezers op te wekken tot ware vroomheid zoals de Heilige Schrift daarover spreekt. Calvijns inzet is allereerst pastoraal: hij wil de eenvoudige lezers heenleiden naar het heil in Christus. Maar tegelijk wil hij zijn meer gevormde lezers ook een systematisch overzicht aanreiken van de gereformeerde theologie.

    • 1559 Academie van Genève gesticht

      In 1559 wordt na besluit van de stadsraad de Academie van Genève gesticht. Deze Academie bestaat uit een ‘schola privata’,d.w.z. een combinatie van basisonderwijs en voortgezet onderwijs, en een ‘schola publica’, die meer als universiteit bedoeld is en waar men theologie, rechten en medicijnen kan studeren. Studenten moeten hun instemming met de gereformeerde belijdenis tonen. Uit heel Europa komen studenten hier studeren; uit Nederland o.a. Marnix van Sint Aldegonde.

      Theodorus Beza wordt de eerste rector. In 1558 was Beza naar Genève gekomen. Hij komt op voor de Waldenzen en de Hugenoten. Ook neemt hij als officieel vertegenwoordiger van de gereformeerden deel aan de godsdienstgesprekken te Poissy (1561) en St. Germain (1562). Zijn doel is om de reformatie in Frankrijk te helpen, maar dit heeft geen resultaat. Na Calvijns dood in 1564 treedt hij als diens opvolger op. Hij publiceert onder andere over de leer van de uitverkiezing en verzorgt een tekstkritische uitgave van het Nieuwe Testament. Hij sterft in hoge ouderdom (86 jaar).

    • 1559 Negen nieuwe bisdommen in de katholieke kerk

      Paus Paulus IV richt in 1559 stelt voor de Nederlanden een nieuwe kerkelijke indeling vast: er komen 3 aartsbisdommen met 15 bisdommen. Het doel is: meer controle op het kerkelijk leven en het tegengaan van de reformatie. Er ontstaat veel verzet tegen de nieuwe bisdommen: niet alleen van de protestanten, maar ook van katholieke geestelijke (die meer controle vrezen) en de adel (die voor hun zoons geen winstgevende baan meer kunnen bemachtigen omdat de bisschop voortaan een gepromoveerd theoloog moet zijn).

    • 1559 Vermoedelijke geboortejaar van Jacobus Arminius

      Jacobus Arminius (ca. 1559-1609), geboren in Oudewater, is een Nederlandse predikant en hoogleraar. Hij wordt na de vroege dood van zijn vader opgevoed door Theodorus Aemilius, een priester met protestantse sympathieën. Arminius studeert in Marburg, Leiden, Genève, Basel en Padua. In 1587 wordt hij predikant in Amsterdam (de stad had zijn studie bekostigd). Met name op het punt van de uitverkiezing (God heeft voordat de wereld begon een bepaald aantal mensen uitgekozen die gaan geloven; de rest is verworpen) komt Arminius in conflict met de kerk.

      Hij heeft wel veel aanhangers. Het gaat Arminius om de verdediging van Gods vrijheid, zodat God niet de schuld kan krijgen van het ongeloof van mensen – iets wat volgens hem een gevolg is van de klassiek gereformeerde uitverkiezingsleer van Calvijn en Beza. In 1603 wordt hij benoemd als hoogleraar in Leiden. Zijn collega Franciscus Gomarus is hier zijn grote tegenstander. Als Arminius in 1609 overlijdt, is het debat over de uitverkiezing in volle gang en Arminius’ volgelingen zetten het voort. Uiteindelijk zou de Synode van Dordrecht 1618-19 een besluit over de standpunten inzake de uitverkiezing nemen.

    • 1559 Oranje stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht

      In 1559 wordt Willem van Oranje door Philips II aangesteld als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Hij gaat het in de jaren ’60 opnemen voor de geloofsvervolgden tegen de tirannie van Spanje. Als zodanig tijd ontvangt hij de bijnaam ‘de Zwijger’: Willem was op de hoogte van de geheime plannen van de Spaanse en Franse koningen om het protestantisme uit te roeien, maar zweeg tegenover hen wat betreft zijn persoonlijke visie. Hij is getrouwd met de protestantse Anna van Saksen en is formeel nog wel rooms-katholiek.

      Als verdediger van politieke verdraagzaamheid (zie 1564) wordt Oranje de voornaamste leider van de Opstand van de Nederlanden (de Tachtigjarige Oorlog). Zijn broers Lodewijk, Adolf, Hendrik en Jan steunen hem in die strijd. Willem heeft het begin nog meegemaakt van de wording van de vrije Nederlanden (zie 1579 de Unie van Utrecht) en gaat de geschiedenis in als de Vader des Vaderlands. Een belangrijk beginsel voor hem is gewetensvrijheid; hij kiest er zelf voor om lid te worden van de gereformeerde kerk.. Hij wordt op 10 juli 1584 te Delft door Balthasar Gerards vermoord, nadat hij eerder vogelvrij is verklaard en in de ban gedaan door Philips II. Zijn lijfspreuk is Je maintiendrai (Ik zal handhaven).

    • 1559 Margaretha van Parma landvoogdes van de Nederlanden

      Margaretha van Parma (1522-1586), landvoogdes (iemand die een land bestuurt als vertegenwoordiger van de afwezige vorst) van de Nederlanden in de jaren 1559-1567. Als buitenechtelijk kind van Karel V krijgt zij de leiding over de Nederlanden nadat Philips II voorgoed vertrekt uit de lage landen. In 1566 zou Margaretha het smeekschrift van de Nederlandse edelen in ontvangst nemen, waarin wordt gevraagd om afschaffing van de inquisitie. Hierbij doet ze inderdaad enkele belangrijke concessies, waardoor de reformatie zich snel kan uitbreiden.

    • 1559 Eerste Franse Nationale Synode te Parijs

      In april 1559 wordt in het hartje van het katholieke Parijs in het diepste geheim door de gereformeerde gemeenten een eerste nationale synode gehouden; hier wordt een geloofsbelijdenis opgesteld, de Confessio Gallicana (die later als model dient voor Guido de Brès die de Nederlandse geloofsbelijdenis opstelt). De synode regelt de opbouw van de kerk buiten de overheid om.

    • 1559 Martelaarsboek van Adriaan van Haemstede

      Adriaan van Haemstede (ca. 1525-1562), vanaf 1556 predikant in Oost-Friesland, Antwerpen en Londen. Hij schrijft een geschiedenis van de martelaren in de Nederlanden. Zelf moet hij ook meermalen vluchten. Hij is geen volbloed calvinist, hij heeft sympathieën voor de wederdopers. Dit brengt hem in conflict met zijn geloofsgenoten (excommunicatie).

    • 1559 Sterfjaar Marten Micron

      De in 1523 te Gent geboren Marten de Kleine (Latijn: Micron) is omstreeks 1547 overgegaan tot het protestantisme, waarna hij een soort studiereis maakt naar Straatsburg, Bazel en Zürich. De contacten daar hebben zijn reformatorische visie versterkt. Door het Interim van Karel V reist hij naar Londen om daar als predikant te gaan werken in de Nederlandse vluchtelingengemeente. Hij stelt een kindercatechismus op die veel gebruikt is. Doordat Maria de Bloedige aan de macht komt, wijkt hij met veel gemeenteleden uit naar het vasteland van Europa, maar ondervindt weinig gastvrijheid.

      In Emden mag de groep van gereformeerden zich vrij vestigen. Onderweg in Wismar houdt Micron een godsdienstgesprek met Menno Simons en in Hamburg met Joachim Westphal een gesprek over het Avondmaal. Vanuit zijn gemeente te Norden (Oost-Friesland) heeft Micron veel gedaan aan de organisatie van de (Nederlandse) gereformeerde kerken in Engeland en Duitsland. Hij stierf in Emden op 12 september 1559 aan de pest.

    • 1560 Sterfjaar Philippus Melachthon

      Philippus Melanchthon (1497-1560), classicus, theoloog en rechterhand van Luther, overlijdt. Melanchthon was een irenisch man, altijd op zoek naar wat gelovigen samenbindt. Daardoor lijkt hij nogal eens een weifelend man en staat hij open voor compromissen. Soms gaat hij in de ogen van zijn vrienden te ver in zijn eenheidspogingen met calvinisten en rooms-katholieken. Na Luthers dood in 1546 ontstaan er twee richtingen onder de luthersen: Melanchthon en zijn aanhangers (de Philippisten) en de strenge Lutheranen (de Gnesio-Lutheranen). Melanchthon zou te toegeeflijk zijn. Later betitelt hij deze strijd als ‘rabies theologorum’ (d.w.z. de razernij der theologen). Zijn ongelukkige levensavond doet hem naar de dood verlangen, om verlost te zijn van alle twist. Hij overlijdt in Wittenberg.

    • 1560 Frederik III van de Palts wordt gereformeerd

      Frederik III van de Palts (1515-1576), bijgenaamd ‘de vrome’, volgt in 1559 Otto Hendrik op. Zijn residentie is Heidelberg. Na een debat tussen lutheranen en calvinisten kiest hij voor de laatste partij, waarna het gereformeerde protestantisme opbloeit in zijn gebied.

    • 1560 Verschijning Biestkensbijbel

      In 1560 verscheen bij de drukker Nicolaas Biestkens een complete versie van de Bijbel, waarvan vooral doopsgezinden gebruik van maken. Het is de eerste volledige Nederlandse Bijbelvertaling met versindeling en andere gemakken, waardoor het een heel gebruiksvriendelijke uitgave is. De tekst is gebaseerd op de lutherse vertaling.

    • 1560 Sterfjaar Johannes a Lasco

      Johannes a Lasco (1499-1560), Poolse edelman en theoloog, overlijdt in Polen. In dit land staat de reformatie nog in de kinderschoenen; veel verzet van de Rooms-katholieke kerk en ‘concurrentie’ van de Socinianen (zie 1561).

    • 1561 Sterfjaar Menno Simons

      Menno Simons (1496-1561), Nederlandse reformator en leider van de doperse, ofwel doopsgezinde beweging, overlijdt in Sleeswijk-Holstein. De eensgezindheid onder de dopers is op dat moment ver te zoeken.

    • 1561 Nederlandse Geloofsbelijdenis verschijnt

      De Nederlandse Geloofsbelijdenis (Latijn: Confessio Belgica) verschijnt in 1561. Het geeft in 37 artikelen een uitleg van het gereformeerde geloof. Deze belijdenis is opgesteld door de predikant Guido de Brès en – naast kerkelijk gebruik – ook bestemd voor de Spaanse koning en zijn vertegenwoordigers in de Nederlanden. De regering moet namelijk niet denken dat gereformeerden op één lijn staan met revolutionaire wederdopers. Daarom wordt het boekje op een speciale manier bij de autoriteiten bezorgd: samen met enkele brieven wordt het over de muur van het kasteel van Doornik gegooid in de nacht van 1 op 2 november 1561, met de hoop dat het uiteindelijk in handen van Philips II zou komen. Van dat laatste is nooit iets te merken geweest.

      De gereformeerde kerken in de Zuidelijke Nederlanden – kruiskerken genoemd vanwege ‘het kruis van de vervolgingen – hebben deze belijdenis op hun synoden aanvaard als officieel geloofsdocument. Nog steeds is zij in gebruik als één van de belijdenisgeschriften in de meeste protestantse kerken in Nederland.

    • 1561 Godsdienstgesprek te Poissy

      Van 9 september tot 9 oktober 1561 wordt in Franse Poissy een godsdienstgesprek (ook wel: colloquium) gehouden tussen rooms-katholieken en protestanten, waarbij koningin-moeder Catharina de Medici – uit naam van haar 11-jargie zoon koning Karel IX – de protestanten en de katholieken in Frankrijk tevergeefs bij elkaar probeert te brengen om op die manier vrede in het land te bewaren. Onder andere Beza en Vermigli zijn hier aan protestantse kant aanwezig.

    • 1561 Lelio Sozzini maakt standpunt over Drie-eenheid bekend

      Na verschillende reizen door Polen en Bohemen publiceert de in 1525 geboren Italiaanse geleerde Lelio Sozzini (ook wel Socinus) in zijn geschrift Brevis explicatio im primum Johannis caput (d.i. Korte uiteenzetting over Johannes 1) zijn standpunt dat als antitrinitarisch bekend staat, d.w.z. hij ontkent de goddelijke drie-eenheid. Hierdoor staat de familie op de lijst van de rooms-katholieke inquisitie, maar vindt verschillende beschermers (o.a. in Polen). Een jongere neef, Faustus Sozzini (1539-1604), gaat na de dood van zijn oom 1562 verder in diens spoor en wordt de leider van antitrinitarische gemeenten in Polen en Zevenburgen. Faustus schrijft in 1594 in Polen het boek De Jesu Christo Servatore (d.w.z. Over de Redder Jezus Christus), waarin hij leert dat Christus niet door zijn kruisdood, maar door zijn voorbeeldig leven de redder van de wereld is geworden. De mens verlost zich door zich diep te schamen over zijn slechtheid en zich gehoorzaam te richten naar de regels van de Bijbel.

      Deze beweging, die ook in Nederland invloed uitoefende, heet in de geschiedenis die van het Socinianisme, ook wel unitarisme (waar men gelooft in één God en niet in de Godheid van Jezus en de Heilige Geest). Deze richting is populair geworden bij de latere vrijzinnigen.

    • 1562 Sterfjaar Petrus Martyr Vermigli

      Petrus Martyr Vermigli (1499-1562), Italiaanse reformator, overlijdt op 12 november in het Zwitserse Zürich.

    • 1562 Sterfjaar Adriaan van Haemstede

      Adriaan van Haemstede (ca. 1525-1562), vanaf 1556 predikant in Oost-Friesland, Antwerpen en Londen, overlijdt in de nazomer van 1562 in Oost-Friesland.

    • 1562 Vluchtelingenkerk Frankenthal

      In het Duitse Frankenthal (in de Palts) ontstaat een Nederlandse, gereformeerde vluchtelingenkerk; als predikant werkt daar ds. Petrus Datheen (afkomstig uit de Zuidelijke Nederlanden).

    • 1562 Geneefs Psalter voltooid

      In 1562 verschijnt, na een eerste aanzet in 1539, het complete Geneefse Psalter in het Frans (met alle 150 psalmen), waardoor elk gemeentelid zelf de berijmde psalmen kan zingen. Voorheen was er slechts koorzang in de kerk.

    • 1562 Deux-Aesbijbel gedrukt in Emden

      Vanuit de Nederlandse vluchtelingengemeente te Emden komt er een Nederlandse Bijbelvertaling uit. Het Oude Testament is een herziene vertaling van de lutherse vertaling, het Nieuwe Testament is een vertaling direct uit het Grieks. Tot de verschijning van de Statenbijbel in 1637 is de Deux-Aesbijbel dé Bijbel voor de Nederlandse gereformeerden. Hoe komt deze Bijbel aan haar naam?

      Deze Bijbel bevat kanttekeningen van Luther, waaronder die bij Nehemia 3:5, waar over de financiering van de wederopbouw van Jeruzalems muren staat: ‘De armen moeten het cruyce draghen, de rijcke en geven niets. Deux aes (2 en 1) en heeft niet, Six cinque (6 en 5) en geeft niet. Quater dry (4 en 3), die helpen vry’. De uitdrukking komt uit het dobbelspel, waarbij deux aes de laagste worp is (2 en 1). De strekking van deze uitspraak is dat de armen niets hebben, de rijken (6 en 5) niets geven, maar de middenklasse (4 en 3) moet betalen. Later is deze kanttekening verwijderd.

    • 1562 Bloedbad te Vassy

      Op 1 maart 1562 richt de rooms-katholieke hertog Frans de Guise in het Franse Vassy een bloedbad aan onder Franse gereformeerden (Hugenoten), die in een boerenschuur een kerkdienst hielden. Er vallen zestig doden en honderden gewonden. Deze daad wordt gezien als het startpunt van de jarenlange Hugenotenoorlogen in Frankrijk.

    • 1563 Engelse 39 artikelen

      De Thirty-Nine Articles verschijnen in de Anglicaanse kerk. Ze vormen een samenvatting van het geloof, beleden door de Engelse protestanten. Aan de basis staan de 42 artikelen uit 1552.

    • 1563 Heidelbergse Catechismus verschijnt

      In opdracht van keurvorst Frederik III van de Palts schrijven Caspar Olevianus en Zacharias Ursinus een calvinistische catechismus. Ze schrijven met gebruikmaking van al bestaande catechetische geschriften. Het bevat 129 vragen en antwoorden, geordend in 52 zondagen, voor elke zondag van het jaar één. Aanleiding was de onrust over de avondmaalsleer. De Heidelbergse Catechismus is een enorm succes, tot op de dag van vandaag. Petrus Datheen vertaalt het in het Nederlands (1566).

    • 1563 Afsluiting concilie van Trente

      In 1563 wordt het in 1545 gestarte Concilie van Trente (ook wel: Concilium Tridentinum) afgesloten. Het moet een krachtige bijdrage leveren voor de ‘katholieke reformatie’, ook wel de Contra-Reformatie.

      Meer informatie over het Concilie van Trente vindt u hier.

    • 1563 Sterfjaar Wolfgang Musculus

      Wolfgang Musculus (1497-1563), reformator en hoogleraar in Bern.

    • 1563 Geboortejaar Franciscus Gomarus

      Franciscus Gomarus (1563-1641), geboren in Brugge, wordt na studie in Straatsburg, Cambridge en Heidelberg, predikant in de vluchtelingengemeente te Frankfurt am Main. Sinds 1594 is hij hoogleraar in Leiden. In 1604 raakt hij in conflict met Arminius over de predestinatieleer (uitverkiezing: God heeft van eeuwigheid mensen uitgekozen om te gaan geloven). Van 1618 tot zijn dood is hij hoogleraar te Groningen. Op de Dordtse Synode van 1618-19 hebben de de Contra-Remonstranten (met Gomarus) de meerderheid in de strijd tegen de Arminianen (Remonstranten).

    • 1563 Biblia Brzeska verschijnt

      In 1563 verschijnt de Biblia Brzeska, de eerste protestantse bijbelvertaling in het Pools. De Biblia Brzeska werd gedrukt in Brest en werd opgedragen aan koning Sigismund II August I van Polen.

    • 1564 Sterfjaar Johannes Calvijn

      Johannes Calvijn (geb. in 1509), reformator van Genève, met wereldwijde invloed tot op de dag van vandaag, overlijdt op 27 mei 1564 in Genève. Hij is daar begraven , maar hij wenste geen monumentaal graf. Het huidige reformatiemonument is van veel latere datum.

      Na Calvijns sterven komt er een rooms-katholiek boek uit over zijn sterfbed. Hij zou op zijn ziekbed gevloekt en getierd hebben en gestorven zijn aan een geslachtsziekte... Lees verder

    • 1564 Geboortejaar Galileo Galilei

      Galileo Galilei (1564-1642), Italiaans natuurkundige, astronoom, wiskundige en filosoof. Zijn relatie met de katholieke kerk was moeizaam. Dat komt doordat hij samenwoont en omdat hij het heliocentrische wereldbeeld verdedigt. Galilei zegt juist hierdoor Gods grootheid te zien, maar de kerkelijke autoriteiten zien dit als ketterij. In 1992 biedt de paus excuses aan en wordt zijn naam gezuiverd.

    • 1564 Geboortejaar William Shakespeare

      William Shakespeare (1564-1616), Engels toneelschrijver en dichter. Hij wordt beschouwd als de grootste schrijver die Engeland ooit heeft voortgebracht, vanwege zijn enorme invloed op de Engelse taal.

    • 1564 Puriteinen in verzet tegen de Anglicaanse kerk

      Groepen Engelse en Schotse protestanten keren zich vanaf 1564 scherp tegen de Anglicaanse kerk en dringen aan op verder gaande reformatie. De term ’puriteinen’ was eerst bedoeld als scheldwoord, maar is een min of meer officiële naam geworden. Men wil de kerk, de liturgie en de kerkleer zuiveren van roomse elementen, zoals hun voorman John Knox dat leert. Een van hun typerende leuzen is: ‘pure life, pure church’; daarin ligt de nadruk op zuiverheid (van het leven en van de kerk). Die moet vooral uitkomen in de heiliging van de zondag, in een sterk besef van eigen verlorenheid en een even sterke nadruk op de noodzaak van de bekering.

      Na John Knox is vooral William Perkins (1558-1602) een invloedrijk theoloog in zowel Engeland (Cambridge) als Schotland, met ook invloed op de Nadere Reformatie in de gereformeerde kerken in de Nederlanden. De in 1646 aangenomen Confessie van Westminster geeft een goede weergave van het geloof van de Puriteinen. Veel puriteinen zijn in de 17e eeuw naar Amerika vertrokken.

    • 1564 Willem van Oranje pleit voor gewetensvrijheid

      Op Oudejaarsdag 1564 houdt stadhouder Willem van Oranje in de Raad van State te Brussel een urenlange rede waarin hij (die zelf nog rooms-katholiek is) een krachtig pleidooi houdt voor gewetensvrijheid. De meest beroemde zin uit zijn toespraak luidt: “Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over de gewetens van de onderdanen heersen.”

    • 1565 Sterfjaar Willem Farel

      Guillaume (Willem) Farel (1489-1565), collega van Calvijn in Genève, overlijdt in het Zwitserse Neuchâtel.

    • 1565 La racine, source et fondement des anabaptistes

      Guido de Brès publiceert La racine, source et fondement des anabaptistes (de wortel, de oorsprong en het fundament van de wederdopers). Hierin bestrijdt hij de leer van de wederdopers.

    • 1566 Eerste Nederlands psalmboek

      Petrus Datheen vertaalt het Geneefse Psalter in het Nederlands. Dit wordt door de gereformeerde kerken aanvaard en is als psalmboek gebruikt tot 1773. Ongeveer dertig Nederlandse gemeenten zingen deze berijming nog steeds.

      Psalm 42:1 in de berijming van Datheen:
      Als een hert gejaagd, o Heere,
      Dat verse water begeert,
      ... Lees verder

    • 1566 Wonderjaar: de Hagenpreken

      De hagenpreken, een soort kerkdiensten in de open lucht, vinden plaats onder bescherming van gewapende geloofsgenoten. Soms nemen wel duizenden hoorders daaraan deel. Bekende hagenpredikers zijn: Petrus Datheen in de Zuidelijke Nederlanden, Gasspar van der Heyden in Vlaanderen, Jan Arentsz., de mandenmaker te Alkmaar en West-Friesland, Peter Gabriël in de omgeving van Haarlem, Hermannus Moded uit Zwolle preekte in Antwerpen en omgeving, Menso Alting in Groningen en Drenthe (o.a. bij het hunebed ‘De Papeloze Kerk’). Deze samenkomsten zijn een teken van de toenemende aanhang van de protestanten (m.n. gereformeerden) in de Nederlanden. Deze acties vinden in de zomer plaats, maar als de herfst nadert hoopt men op het kunnen gebruiken van bestaande kerkgebouwen.

    • 1566 Wonderjaar: Beeldenstorm

      In 1566 vindt de beeldenstorm plaats: het begint in de Zuidelijke Nederlanden en werkt door tot in Groningen toe. Op veel plaatsen worden – al of niet gewelddadig – de kerken ontdaan van beelden en andere religieuze voorwerpen die herinneren aan het rooms-katholieke verleden. Ook veel relschoppers nemen hieraan deel. Marnix van Sint Aldegonde toont zich voorstander van een (ordelijke) beeldenstorm onder toezicht van de magistraat.

    • 1566 Confessio Helvetica posterior

      Na de Confessio Helvetica Prior (1536, eerste Helvetische Confessie) komt in 1566 een tweede (en laatste: ‘posterior’) uit. Bullinger schrijft het als geestelijk testament. Op verzoek van keurvorst Frederik III van de Palts wordt het geschrift openbaar gemaakt.

    • 1566 Sterfjaar Johannes Agricola

      Johannes Agricola (1494-1566), Duits reformator en humanist, overlijdt. Hij is eerst een aanhanger en vriend van Luther, maar komt met hem in conflict over de plaats van de wet in het leven van een christen. Agricola komt tot de overtuiging dat de prediking van Gods wet onnodig is; de prediking van de genade is genoeg. Volgens hem heeft de wet geen betekenis meer voor een christen. Luther veroordeelt dit anti-nomianisme (anti = tegen; nomos = wet).

    • 1567 Hertog van Alva landvoogd over Nederland

      De hertog van Alva (Fernando Álvarez de Toledo, 1507-1582) volgt Margaretha van Parma op als landvoogd van de Nederlanden. Directe aanleiding van zijn benoeming door Philips II is de beeldenstorm. In Brussel richt hij de Raad van Beroerten (= onlusten) op, bekend geworden als de ‘Bloedraad’. Deze raad veroordeelt veel opstandige mensen, onder wie ook Willem van Oranje. Het bewind van Alva leidt tot een verheviging van de opstand in de Nederlanden. Hij staat bekend als de ‘IJzeren Hertog’. Na aanvankelijk succes in de strijd tegen de opstandige Nederlanden moet hij na de inname van Den Briel in 1572 steeds meer nederlagen incasseren, waarna hij in 1573 terugkeert naar Spanje.

    • 1567 Sterfjaar Guido de Brès

      Guido de Brès (1522-1567), predikant en de (belangrijkste) opsteller van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, sterft in Valencienees de marteldood. Hij is een belangrijk apologeet (d.i. verdediger) van de gereformeerde godsdienst.

      Geboren in 1522 te Mons (Bergen in Henegouwen) komt hij als jonge glasschilder in Mons in aanraking met de Bijbel en met geschriften van reformatoren. Op de leeftijd van ongeveer 25 jaar breekt hij met de rooms-katholieke kerk. Hij moet vluchten naar Engeland, waar hij kennis maakt met de Nederlandse vluchtelingengemeenten aldaar, waar mannen als Marten Micron en Johannes a Lasco aan verbonden zijn. De Brès is de auteur van het vaak herdrukte werk: Le Baston de la foy chrestienne (d.i. De staf van het christelijk geloof), 1555. Tot 1601 wordt het 16 keer herdrukt.

      Vanaf 1552 is De Brès weer terug in de Zuidelijke Nederlanden en trekt rond om te preken, met Lille (Rijssel) als standplaats. Hier bloeit een huisgemeente onder zijn leiding op; samen met andere huisgemeenten vormen zij de eerste groep van kruisgemeenten in de Zuidelijke Nederlanden. Door nieuwe vervolgingen vlucht De Brès naar Duitsland en Zwitserland. Hij studeert enige tijd in Genève. Hij keert terug naar zijn vaderland en trouwt daar omstreeks 1558.

      In Doornik stelt hij de Confession de Foi op (de Nederlandse Geloofsbelijdenis, NGB) en in de nacht van 1 op 2 november 1561 werpt hij (of een medewerker) de door hem geschreven NGB over de muur van het kasteel te Doornik, waar de gouverneur van het gewest Doornik woont.. Daarna is Guido de Brès nergens meer veilig. Hij werkt als predikant te Antwerpen en later te Valenciennes. Hij schrijft een apologetisch getint boek tegen de wederdopers.

      Uiteindelijk wordt hij op zijn vlucht gearresteerd in de omgeving van de reformatorische stad Valenciennes, nadat deze al drie maanden belegerde stad zich overgeeft aan het Spaanse leger. Na lange verhoren en intense gesprekken met rooms-katholieke autoriteiten wordt De Brès in de vroege morgen van 31 mei 1567, samen met zijn collega Pérégrin de la Grange, opgehangen.

    • 1567 Geboortejaar prins Maurits

      Maurits van Nassau, (1567-1625) is de tweede zoon van Willem van Oranje; zijn moeder is Anna van Saksen. Als zijn vader in 1584 vermoord wordt, volgt Maurits (17 jaar) hem op als stadhouder en opperbevelhebber van de land- en zeestrijdkrachten.

      Lees verder bij 1585

    • 1568 Begin van de Tachtigjarige Oorlog

      De eerste veldtochten die Willem van Oranje in 1568 vanuit Dillenburg tegen de tirannieke Alva organiseert, worden beschouwd als het begin van de Nederlandse Opstand (die later als ‘Tachtigjarige Oorlog’ bekend staat). Het is de vrijheidsstrijd van een aantal Nederlandse gewesten (provincies) tegen de Spaanse overheersing. Op 23 mei 1568 verslaat Lodewijk van Nassau bij het Oost-Groningse Heiligerlee een leger van stadhouder Aremberg. Als Alva even later naar het Noorden trekt, steekt Willem van Oranje in het Zuiden de Maas over om daar de opstand op gang te brengen. Alva weet echter Lodewijk te verslaan bij Jemgum (aan de Eems), en daarna mislukt het plan van Oranje om in het Zuiden een opstand te ontketenen. Na enkele jaren wordt de strijd voortgezet.

      Belangrijke oorzaak van de strijd tegen de Spaanse macht is het ontbreken van religieuze en politieke vrijheid. De zich economisch en cultureel ontwikkelende stedelijke burgerij verzet zich ook tegen de financiële en militaire politiek van Philips II. Men name Willem van Oranje laat zich kennen als een tegenstander van het intolerante beleid van Philips. De uitkomst van de langdurige strijd (1648) is dat de Republiek der Verenigde Nederlanden als zelfstandige staat tot stand komt.

    • 1568 Convent van Wezel

      Het Convent van Wezel – vermoedelijk in 1568 gehouden in het Duitse stadje Wezel (een andere mogelijke datum is de zomer van 1571) – is de eerste bijeenkomst van afgevaardigden van de al of niet in vrijheid levende gereformeerde kerken van de Nederlanden. Het convent, met als voorzitter ds. Petrus Datheen, is bedoeld om als kerken regelingen te treffen voor de eenheid in het gemeentelijke leven. De verspreide ligging van de Nederlandse vluchtelingenkerken (Engeland en Noord- en West-Duitsland) vergroot immers de kans op willekeur.

      In afwachting van een wettige synode worden alvast enkele regelingen getroffen, zo streeft men naar een kerkorde die presbyteriaal-synodaal van aard is, d.w.z. dat de kerk geregeerd dient te worden door een kerkenraad met predikanten en presbyters (ouderlingen) en dat de kerken samen via synodes afspraken maken voor de inrichting van het kerkelijk leven. Het Convent van Wezel houdt al rekening met het feit dat er in de Nederlanden in de toekomst vrijheid zal zijn om overal de reformatie door te voeren. In oktober 1571 vindt de eerste synode van de Gereformeerde kerken van de Nederlanden plaats: in Emden.

    • 1571 Synode van Emden

      De Synode van Emden (4-13 oktober 1571) is de eerste nationale synode van de gereformeerde kerken in de Nederlanden (veel van die kerken bestonden als vluchtelingengemeenten buiten de grenzen). Gehouden in de Oost-Friese havenstad Emden dat een toevluchtsoord is voor vervolgde protestanten. Resultaat van deze synode, waarvan ds. Gaspar van der Heyden voorzitter is, is een kerkorde waarin bepaalde afspraken worden gemaakt, zoals het gebruik van de Heidelbergse Catechismus en ondertekening van de Nederlandse Geloofsbelijdenis door alle ambtsdragers, waarin de eenheid van het geloof tot uiting komt.

      Ook kiest men voor een kerkelijke structuur die niet hiërarchisch is, maar presbyteriaal-synodaal, d.w.z. per gemeente een kerkenraad, per regio een classis, per provincie een provinciale synode en landelijk een generale synode. Een kenmerkende regel is: “Gheen kercke sal over een ander Kercke, gheen Dienaer des Woorts, gheen Ouderlinck, noch Diaken sal d’een over d’ander heerschappie voeren‘. Hiermee breekt men met de hiërarchie: een synode staat niet bovenaan, maar aan de plaatselijke kerken wordt een vérgaande vorm van zelfstandigheid toegekend.

    • 1571 100e sterfjaar Thomas a Kempis

      Thomas Hemerken a Kempis (1379/80-1471) wordt in het ten oosten van Venlo gelegen stadje Kempen geboren. Daar is zijn vader goudsmid. Als hij ongeveer dertien jaar oud is, gaat hij naar school in Deventer, waar hij de invloed van de moderne devotie ondergaat. Op ongeveer twintigjarige leeftijd wordt Thomas opgenomen in het Augustijner klooster op de Sint Agnietenberg bij Zwolle, waar hij later ook tot priester wordt gewijd.

      Hij houdt zich, tot stichting en om in het levensonderhoud van het klooster te voorzien, veel bezig met het overschrijven van boeken en schrijft er zelf ook ongeveer veertig. In 1471 overlijdt hij in hoge ouderdom. De spiritualiteit van Thomas a Kempis is vooral bekend geworden door het boek ‘De Imitatione Christi’ (De navolging van Christus). Dit is een van de meest gelezen boeken uit de geschiedenis van het christendom. Het was oorspronkelijk bedoeld om jonge kloosterlingen te vormen.

    • 1571 Geboortejaar Johannes Kepler

      Johannes Kepler (1571-1630), Duitse sterrenkundige, wiskundige en natuurkundige. Hij is vooral bekend om zijn theorie van de bewegende planeten. De natuurwetten zijn volgens hem een openbaring van God.

  • 1571-1598

    • 1571 Geboortejaar Johannes Kepler

      Johannes Kepler (1571-1630), Duitse sterrenkundige, wiskundige en natuurkundige. Hij is vooral bekend om zijn theorie van de bewegende planeten. De natuurwetten zijn volgens hem een openbaring van God.

    • 1572 Watergeuzen in Den Briel

      Op 1 april 1572 nemen de Watergeuzen (Nederlandse zeeschuimers, veelal lagere edelen en hun volgelingen, die in opstand zijn gekomen tegen Philips II en te water de strijd aangaan) onder aanvoering van Lumey van der Marck Den Briel in: een belangrijke eerste overwinning op de Spanjaarden. Hun schepen waren uitgewezen uit Engeland en komen nu voor de Hollandse kust bij Den Briel. Het Spaanse garnizoen dat er normaal verblijft, is op dat moment vrijwel onbemand.

      Als de geuzen deze informatie krijgen, wordt besloten de stad te veroveren en het op te eisen voor prins Willem van Oranje. De opstand heeft zich vanaf dat moment als een olievlek over de Nederlanden uitgebreid. Alva onderschat eerst het belang van deze gebeurtenis. De uitdrukking ‘Op 1 april verloor Alva zijn bril (= Den Briel)’ komt hier vandaan.

    • 1572 Martelaren van Gorcum

      In 1572 worden negentien katholieken (zeventien priesters en twee lekenbroeders) uit Gorcum, een stad die de geuzen in de zomer van 1572 innemen, door de watergeuzen opgepakt – ondanks de toezegging van geloofsvrijheid door de bezetters. Om escalatie te voorkomen, worden de negentien naar Den Briel gebracht, waar ze – nadat hun tevergeefs is gevraagd hun katholieke geloof af te zweren – geëxecuteerd worden.

      Later zijn deze martelaren zalig verklaard. De plaatsen die aan de negentien martelaren van Gorcum herinneren zijn bedevaartsoorden geworden. Vooral Willem van Oranje was een tegenstander van dit harde optreden van de geuzen, maar hij ging wel een alliantie met ze aan. Ook in andere veroverde steden rekenen de geuzen af met de plaatselijke geestelijkheid.

    • 1572 Bartholomeüsnacht in Frankrijk

      In de nacht van 23 op 24 augustus 1572 vindt de Bartholomeüsnacht (of: Bloedbruiloft) plaats in Parijs en later in heel Frankrijk. Dit is een massale moordpartij op Franse protestanten (Hugenoten), die daarna nog maanden doorging, waarbij uiteindelijk ongeveer 20.000 mensen de dood vinden. Aanleiding was het huwelijk tussen de protestantse leider Hendrik van Navarre en de katholieke Margaretha van Valois, een zus van koning Karel IX. De hele protestantse adel komt voor dit bijzondere huwelijk naar Parijs.

      Als op 22 augustus een mislukte aanslag wordt gepleegd op admiraal Gaspard de Coligny (leider van de protestanten in Frankrijk), stijgt de onrust. Men is aan het hof bang voor wraakacties van de Hugenoten. Daarop opperen sommigen om de protestantse leiders te executeren om die acties te voorkomen. Na een verhit debat over deze vraag doet Karel IX de fatale uitspraak: ‘Dood ze allemaal! Dood ze allemaal! Zodat er niet één overblijft om het mij later te verwijten!’ Op de achtergrond van deze beslissing staan Catherina de Medici, de koningin-moeder, en Hendrik de Guise (een voorman uit een fel rooms-katholiek adellijke familie).

      De Bartholomeüsnacht betekent een gevoelige slag voor het protestantisme in Frankrijk. Hendrik van Navarre, wiens gevolg is omgebracht, weet het vege lijf te redden door (tijdelijk) weer katholiek te worden. In 1576 voegde hij zich weer bij de Hugenoten.

    • 1572 Sterfjaar John Knox

      John Knox (ca. 1510-1572), Schotse kerkhervormer, overlijdt op 24 november te Edinburgh.

      Koningin Maria van Schotland zei ooit: ‘Ik vrees het gebed van John Knox meer dan een leger van tienduizend man’.

    • 1573 Willem van Oranje viert avondmaal

      Door in 1573 te Dordrecht aan het avondmaal te gaan, kiest Willem van Oranje publiekelijk voor de gereformeerde religie.

    • 1573 Beleg van Leiden

      Leiden kiest in 1572 voor Oranje; consequentie is dat de Spanjaarden in 1573 en 1574 de stad omsingelen. Uiteindelijk zou Leiden op 3 oktober 1574 bevrijd worden. Als dank voor de moed van de stad sticht Willem van Oranje begin 1575 een universiteit, die nog op de dag van vandaag bestaat.

    • 1574 Sterfjaar Albertus Rizaeus Hardenberg

      Albertus Rizaeus Hardenberg (1510-1574), gereformeerd predikant, doctor in de theologie en voorstander van de reformatie, overlijdt te Emden.

    • 1574 Eerste provinciale Synode te Dordrecht

      In 1574 vindt de eerste provinciale synode van de vrije Gereformeerde Kerken van Holland en Zeeland plaats. Voorzitter is ds. Gaspar van der Heyden. Onder andere wordt het gebruik van de Heidelbergse Catechismus voorgeschreven in kerk en school.

    • 1574 Sterfjaar Joachim Westphal

      Joachim Westpahl (1510-1574), luthers predikant. Hij ontpopt zich als een fel verdediger van de lutherse theologie, zoals onder meer blijkt uit zijn inzet in de Avondmaalsstrijd. Zo keert hij zich ook tegen Calvijn en Beza. Westphal fungeert vanaf 1562 als superintendent van Hamburg.

    • 1575 Stichting universiteit van Leiden

      Prins Willem van Oranje schenkt Leiden een universiteit, omdat de stad zich zo moedig gedragen heeft tijdens het beleg door de Spanjaarden. Het is de eerste protestantse universiteit in Nederland. De universiteit draagt als motto Libertatis Praesidium (bolwerk van de vrijheid). Willem financiert de universiteit met in beslag genomen katholieke geestelijke bezittingen.

    • 1575 Sterfjaar Heinrich Bullinger

      Heinrich Bullinger (1504-1575), Zwitsers reformator, overlijdt.

      Bullinger is de eerste die een geschreven krant publiceert, waarin nieuws van commentaar wordt voorzien. Lees verder

    • 1576 Pacificatie van Gent

      De meeste Nederlandse gewesten sluiten met elkaar een vredesovereenkomst (= pacificatie) om zich voortaan samen tegen de Spaanse macht te keren; dit wordt mogelijk omdat er overal in de Nederlanden vanwege het harde en wrede optreden van het Spaanse leger in Antwerpen (de Spaanse furie) steeds meer een anti-Spaanse stemming ontstaat. Deze Pacificatie van Gent houdt in dat alle Spaanse troepen de Nederlanden moeten verlaten en dat Willem van Oranje de regeringsleider wordt.

    • 1577 Geboortejaar Jacob Cats

      Jacob Cats (1577-1660), Nederlandse dichter en staatsman. Opgegroeid in Zierikzee, studeert hij in Leiden en Orléans en vestigt zich als advocaat in Den Haag en later in Middelburg, waar hij ook pensionaris wordt. Later oefent hij deze functie uit in Dordrecht. Van 1636 tot 1651 is hij raadspensionaris.

      Als dichter is de huwelijksethiek een groot thema bij hem; verder schrijft hij over opvoedkunde en levenswijsheid. Zijn gebundelde Alle de wercken van Jacob Cats wordt wel de tweede huisbijbel genoemd. Talloze herdrukken zouden volgen. Dit werk biedt een complete, piëtistisch gekleurde levensvisie in calvinistische geest.

      “Al is de leugen wonder snel, de waerheyt achterhaelt se wel.”

    • 1577 Formula Concordiae, Lutherse geloofsbelijdenis

      In 1577 wordt het Formula Concordiae (=formulier van eenheid) opgesteld om de interne tegenstelling onder lutheranen te overbruggen. Dit betekent wel een definitieve breuk met het calvinisme; het is gematigd gnesio-lutheraans (tegenover de philippisten, de aanhangers van Melanchthon, die meer aan calvinistische kant staan in de avondmaalsopvatting).

    • 1577 Villiers treedt in dienst bij Willem van Oranje

      Met deze calvinistische predikant trekt Willem van Oranje een belangrijke adviseur aan die goed thuis is in de kringen van de Hugenoten, wat van grote betekenis kan zijn voor de strijd tegen de Spaanse legers in de Nederlanden. Pierre Loyseleur de Villiersis geboren in 1530 in Rijssel (Lille) en dient eerst als jurist bij de hoogste rechtbank van Frankrijk, het Parlement van Parijs. Na zijn overgang naar het protestantisme vlucht hij naar Genève, waar hij studeert bij Calvijn en Beza. Als predikant en tevens politiek adviseur van Hugenootse leiders dient hij eerst in Frankrijk, maar na de Bartholomeusnacht (1572) zet hij zijn werk voort in Londen bij de Franse vluchtelingengemeente.

      Doordat hij correspondentie aanknoopt met Willem van Oranje komt hij in beeld als diens adviseur in vaste dienst. Zo arriveert hij in februari 1577 in de Nederlanden waar hij naast Philippe Duplessis Mornay en Marnix van Sint Aldegonde grote invloed op de Prins uitoefent. Villiers is een warm voorstander van samenwerking tussen opstandige Nederlanders en Hugenoten in de strijd tegen de Spaanse macht. Een belangrijke politieke beleidslijn van Villiers is het streven naar een algemene religievrede; dit vooral om burgeroorlog te voorkomen. Hierin wordt hij tegengewerkt door de fel anti-katholieke ds. Petrus Datheen.

      Villiers stelt het eerste ontwerp op – in de Franse taal – van de Apologie van Willem van Oranje, een verdedigingsgeschrift dat in overleg met o.a. Duplessis Mornay in de herfst van 1580 wordt aangeboden aan de Staten-Generaal.

      Na de dood van Oranje (1584) blijft Villiers in dienst van het huis van Oranje, nu als hofprediker van Louise de Coligny (de vierde echtgenote van Oranje en moeder van prins Frederik Hendrik). Ook onderhoudt hij goede relaties met Marnix van Sint Aldegonde die na de val van Antwerpen (1585) een kasteel bewoont op Walcheren. Villiers woont ook op dat eiland (op het kasteel Westhove) en overlijdt daar op 24 november 1590.

    • 1578 Nationale Synode te Dordrecht

      Op deze nationale synode, onder voorzitterschap van ds. Petrus Datheen, worden verschillende kerkordelijke bepalingen over liturgie vastgelegd; ook moeten alle hoogleraren aan de nieuwe Nederlandse universiteiten de gereformeerde belijdenis ondertekenen; hier wordt echter niet de hand aan gehouden.

    • 1578 Alteratie in Amsterdam

      In 1578 vindt er een omwenteling (= alteratie) in het Amsterdamse stadsbestuur plaats: de katholieke regenten worden afgezet en er komt een nieuwe raad, bestaande uit dertig calvinisten en tien katholieken. Belangrijkste motief is het handelsbelang: Amsterdam raakt geïsoleerd, doordat ze nog steeds niet was overgegaan tot de Prins van Oranje; andere steden dreigen de handel over te nemen. Met deze alteratie komen de katholieke kerkgebouwen ook in protestantse handen en krijgen ze nieuwe namen. De vele kloosters in de stad komen in handen van de stadsregering en krijgen nieuwe functies.

    • 1579 Unie van Atrecht

      Op 6 januari 1579 sluiten enkele Zuidelijke provincies een overeenkomst in Atrecht (= Arras, Zuidelijke Nederlanden) als reactie op enkele negatieve ontwikkelingen met de Pacificatie van Gent (Datheen contra Oranje). Daardoor komt een eind aan de algemene opstand in de Nederlanden: deze Zuid-Nederlandse gewesten keren terug onder het bewind van Philips II. De scheiding tussen Noord en Zuid is hiermee begonnen; de Pacificatie van Gent is feitelijk verbroken. Enkele calvinistische bolwerken in het Zuiden (zoals Doornik, Brugge, Gent en Antwerpen) verzetten zich tevergeefs tegen de Unie van Atrecht; ze worden veroverd door de Spaanse legers o.l.v. landvoogd Parma.

    • 1579 Unie van Utrecht

      Als snelle reactie op de Unie van Atrecht sluiten de meeste Noord-Nederlandse gewesten op 23 januari 1579 onder leiding van Jan van Nassau (oudste broer van Willem van Oranje en stadhouder van Gelre) de Unie van Utrecht. Hierin beloven de Noord-Nederlandse gewesten elkaar financiële, organisatorische en militaire steun te verlenen. Hiermee is de Pacificatie van Gent, het eenheidsfront tegen Spanje onder leiding van Willem van Oranje, definitief van de baan. De Unie van Utrecht krijgt een protestants karakter; waarbij echter niemand vanwege zijn religie mag worden vervolgd. Oranje steunt het Noorden nadat blijkt dat het Zuiden niet meer terug te winnen is. Het staatsverdrag van de Unie van Utrecht groeit uit tot een soort grondwet en houdt stand tot 1795.

    • 1580 Verschijning Concordiaboek

      Het Konkordienbuch verschijnt in 1580 als verzameling van belijdenissen in de Lutherse kerk. Het bevat de volgende confessies:

      • Apostolische Geloofsbelijdenis
      • Geloofsbelijdenis van Nicea
      • Geloofsbelijdenis van Athanasius
      • Augsburgse Confessie
      • Apologie op de Augsburgse Confessie
      • Schmalkaldische Artikelen
      • Tractaat over macht en primaat van de paus
      • Kleine Catechismus van Luther
      • Grote Catechismus van Luther
      • Formula Concordiae
    • 1580 Nederlandse versie van het Geneefse Psalter

      Philips van Marnix van Sint Aldegonde (1540-1598) zorgt voor een betere Nederlandse berijming van het Geneefse Psalter. De Dordtse Synode van 1618/19 geeft echter de voorkeur aan de bij het volk bekende en geliefde berijming van Petrus Datheen.

    • 1580 Publieke uitoefening katholieke godsdienst verboden

      De Staten-Generaal verbieden de uitoefening van de katholieke godsdienst in alle (Noord-)Nederlandse gewesten. Katholieken moeten nu samenkomen in ‘schuilkamer’, zoals Ons’ Lieve Heer Op Solder te Amsterdam.

    • 1580 Apologie van Willem van Oranje

      Willem van Oranje laat een Apologie (verdedigingsgeschrift) tegen de ban door Philips II opstellen door Philippe Loyseleur de Villiers en Philippe du Plessis-Mornay. De ban van Philips II betekent dat de Prins van Oranje vogelvrij is verklaard. De Apologie wordt op 13 december 1580 aan de Staten-Generaal der Nederlanden aangeboden. Die laten het drukken en vespreiden het. Du-Plessis-Mornay en de Hugenoot Hubert Languet zijn de meest waarschijnlijke schrijvers van het boek Vindiciae contra tyrannos (= Verdediging tegen tirannen), 1579, waarin het recht van verzet wordt bepleit.

    • 1581 Plakkaat van Verlatinghe

      In de zomer van 1581 wordt te Den Haag het Plakkaat van Verlatinghe ondertekend door de Staten-Generaal. Dit is een officiële verklaring waarin Philips II wordt afgezworen als hun heerser. Het is een soort onafhankelijkheidsverklaring en eigenlijk een direct gevolg van de Unie van Utrecht twee jaar eerder.

      De Staten verklaren dat hun vorst vrijheden en rechten had geschonden en daarom vervallen is van de troon. Zijn troon wordt verlaten verklaard. De volgende zeven provincies doen mee: Brabant, Gelre en Zutphen, Vlaanderen, Holland, Zeeland, Friesland, Mechelen en Utrecht. Nu men zonder vorst zat, gaat men op zoek naar een nieuwe. Nadat Willem van Oranje, een belangrijke kandidaat hiervoor, in 1584 vermoord wordt, besluit men een republiek te worden.

    • 1581 Nationale Synode van Middelburg

      Op deze synode wordt, onder voorzitterschap van ds. Arent Cornelisz. uit Delft, de gereformeerde kerkorde herzien. De gereformeerde lijn, waarin geen plaats is voor hiërarchie, wordt verstevigd. De moeilijke verhouding tussen ds. Petrus Datheen en Willem van Oranje wordt niet opgelost, mee doordat Datheen niet op de synode verschijnt.

    • 1582 Sterfjaar Theresia van Avila

      Theresia van Avila (1515-1582), mystica en rooms-katholiek heilige, overlijdt.

      Eens was Theresia van Avila onderweg met de heilige Johannes van het Kruis, een uiterst sobere en soms ook sombere monnik. Bij het eten... Lees verder

    • 1583 Geboortejaar Hugo de Groot

      Hugo de Groot (1583-1645), Nederlands rechtsgeleerde en schrijver. Zijn naam is in het Latijn Grotius. Zijn bijnaam is ‘Het Delfts Orakel’. Hij studeert in Leiden; wordt aanhanger van Oldenbarnevelt en de remonstranten. Hij is voorstander van het recht van de overheid om in te grijpen in godsdienstige zaken.

      Na arrestatie in 1618 wordt Hugo de Groot als partijganger van Oldenbarnevelt tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld, maar hij weet in 1621 uit het Slot Loevestein te ontsnappen in een boekenkist. Later ontwerpt hij een nieuw volkenrecht in zijn werk De jure belli ac pacis (d.i. Over het recht van oorlog en vrede) en leert hij een nieuw zeerecht, waarin de vrijheid van de zee centraal staat. De rest van zijn leven brengt hij vooral in Parijs door, onder andere als gezant van Zweden.

      De Groot overlijdt in Rostock. De Groot was ook theologisch goed onderlegd en streefde het ideaal na om alle christelijke kerken te verenigen, waarbij hij ook de rooms-katholieken betrok en de protestantse opvattingen verwierp dat de paus de Antichrist was.

      Op 22 maart 1621 ontsnapt Hugo de Groot uit het Slot Loevestein, waardoor hij zijn levenslange gevangenisstraf ontloopt en slechts 2 jaar zit. Lees verder

    • 1584 Willem van Oranje vermoord

      Willem van Oranje (of Willem de Zwijger, of Willem I, 1533-1584) wordt op 10 juli 1584 in Delft door Balthasar Gerards doodgeschoten. Enkele jaren eerder was hij door Philips II in de ban is gedaan. Als stadhouder wordt hij opgevolgd door zijn tweede zoon Maurits; de oudste zoon, Philips Willem, was als jonge knaap ontvoerd en in katholieke geest opgevoed.

      Willem van Oranje heeft het ideaal om verschillende geloofsovertuigingen naast elkaar toe te laten. Hierin is hij zijn tijd ver vooruit.

    • 1585 Geboortejaar Jansenius

      Cornelius Jansen (1585-1638), katholiek theoloog en priester uit de Zuidelijke Nederlanden. Hij is de grondlegger van het jansenisme (waarvan bijvoorbeeld Blaise Pascal deel van zou uit maken). In 1630 wordt hij hoogleraar in Leuven en vijf jaar later bisschop van Ieper. Zijn werk over Augustinus bevat de gedachte dat de menselijke natuur slecht is en plaatst de vrije wil van de mens in het kader van de uitverkiezing. Je kunt niet behouden worden door goede werken te doen. Je heil ligt volledig in handen van God. Deze opvattingen staan lijnrecht tegenover de besluiten van het Concilie van Trente en dus de officiële katholieke leer en komen heel dicht bij de protestantse visie. De tegenwoordige Oud-Katholieke kerk is voortgekomen uit een conflict in de 18e eeuw over de leer van Jansenius.

    • 1585 Opbouw katholieke leven Zuidelijke Nederlanden

      Vanaf 1585, nadat de steden Gent, Brugge en Antwerpen in handen gevallen zijn van de Spaanse landvoogd Parma, wordt in het zuiden van de Nederlanden het rooms-katholieke leven weer opgebouwd (re-katholisering). Antwerpen verliest als havenstad veel betekenis doordat de Geuzen de Schelde afgesloten houden. Veel protestanten vertrekken nu naar de Noordelijke Nederlanden waar ze – ook uit economisch oogpunt – hartelijk welkom zijn.

    • 1585 Maurits wordt stadhouder

      Onder de zeer bekwame leiding van prins Maurits worden er veel militaire successen tegen de Spaanse legers geboekt, veelal samen met zijn neef Willem Lodewijk van Nassau, stadhouder van Friesland en Groningen: in tien jaar tijd (1588-1598) wordt bijna heel Noord-Nederland bevrijd. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) komt hij in conflict met de politiek leider van Holland, de raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt. Maurits, die het hoogste militaire gezag bekleedt, vreest voor verdere toename van diens macht.

      Terwijl Oldenbarnevelt zich inzake de godsdienst bij de remonstranten aansluit, kiest Maurits partij voor de contraremonstranten in het godsdienstige conflict dat zich tegelijkertijd voordoet. De laatste jaren van zijn leven lijdt hij enkele nederlagen tegen Spanje en overleeft hij een aanslag op zijn leven. Op zijn sterfbed krijgt bij geestelijke bijstand van ds. Johannes Bogerman uit Leeuwarden, die als voorzitter diende op de Synode van Dordrecht. Maurits is ongehuwd gebleven; wel heeft hij enkele kinderen verwekt bij verschillende vrouwen. Hij wordt opgevolgd door de jongste zoon van Willem van Oranje, zijn halfbroer Frederik Hendrik (1625-1647).

    • 1585 Opening Academie van Franeker

      Op 29 juli 1585 wordt in Franeker, door de Staten van Friesland en met steun van stadhouder Willem Lodewijk, de universiteit van Friesland geopend. De colleges aan deze gereformeerde academie worden gegeven in het gebouw van het voormalige Kruisherenklooster. In april 1586 wordt de hoogleraar Martinus Lydius de eerste rector. De academie telt vier faculteiten, waarvan met name de theologische faculteit tot bloei komt, mede doordat er ook buitenlanders aan studeren. De universiteit blijft bestaan tot 1811.

    • 1585 Geboortejaar kardinaal Richelieu

      Armand Jean de Plessis, hertog van Richelieu (1585-1642), zo luidt zijn eigenlijke naam, is een invloedrijk Frans staatsman, eerste minister van koning Lodewijk XIII en kardinaal in de rooms-katholieke kerk. Als rechterhand van de koning werkt hij aan de vermindering van de rechten van de Hugenoten.

    • 1586 Geboortejaar Dirk Raphaëlsz Camphuysen

      Dirk Raphaëlz Camphuysen (1586-1627), stichtelijk dichter en remonstrants predikant. Hoewel hij uit een doopsgezinde traditie stamt, wordt hij gereformeerd predikant. Na de Dordtse Synode in 1619 weigert hij, als remonstrant, de ‘acte van stilstand’ te tekenen. Hierop wordt hij uit zijn ambt gezet. Hij oefent daarna verschillende beroepen uit.

      Zijn eerste overgeleverde gedicht is als volgt:

      Daar moet veel strijds gestreden zijn,
      Veel kruys en leeds geleden zijn,
      ... Lees verder

    • 1586 Nationale Synode in ‘s-Gravenhage

      Deze gereformeerde synode besluit, onder leiding van ds. Jacobus Kimedoncius (predikant te Middelburg, eerder te Gent), onder andere tot het houden van de jaarlijkse kerkvisitatie en streeft naar uitbreiding van de liturgische formulieren.

    • 1587 Lutherse gemeente te Amsterdam

      In Amsterdam wordt een lutherse gemeente gevormd; hun samenkomsten worden in 1595 verboden, maar semi-geheim voortgezet. De kerk bestaat voornamelijk uit Antwerpse vluchtelingen. Men komt samen in huiskerken, een gewoonte die noodzakelijk was als men het geloof wilde uitoefenen in een katholiek of calvinistisch land. Het zijn niet-openbare door de overheid erkende kerken, met niet-openbare ‘kerkdiensten’.

    • 1588 De Spaanse Armada

      De onoverwinnelijk gedachte vloot van de Spaanse koning Philips II, de Armada, doet een mislukte poging om Engeland aan te vallen. Dit betekent de redding van het protestantisme in Engeland en indirect ook in de Nederlanden.

      In Holland wordt naar aanleiding van deze gebeurtenis een gedenkpenning geslagen met de woorden: ‘Gods adem heeft ze verstrooid’.

    • 1589 Sterfjaar Christophe Plantin

      Christophe Plantin (1520-1589), uit Frankrijk afkomstige boekdrukker (o.m. voor de Staten-Generaal) overlijdt te Antwerpen.

    • 1590 Sterfjaar Hieronymus Zanchius

      Hieronymus Zanchius (1516-1590), Italiaanse reformator, overlijdt.

    • 1590 Sterfjaar Petrus Datheen

      Petrus Datheen (1531-1590), predikant, hagenprediker en auteur van een Nederlandse psalmberijming, overlijdt in den vreemde, namelijk in het Oost-Duitse Elbing bij Dantzig (nu: Gdansk in Polen).

      Wat velen misschien niet weten van Datheen is dat hij een flinke aanvaring heeft gehad met Willem van Oranje over tolerantie. Willem vindt dat... Lees verder

    • 1593 Hendrik IV van Frankrijk wordt weer rooms-katholiek

      De Hugenootse troonpretendent Hendrik van Navarre wordt in de strijd om de koninklijke waardigheid opnieuw rooms-katholiek. Hij moet de woorden gezegd hebben: Paris vaut bien une messe, d.w.z. Parijs is me wel een mis waard. Daarna wordt hij gekroond tot koning van Frankrijk. Hendrik IV is wel tolerant naar zijn vroegere geloofsgenoten: in 1598 wordt het Edict van Nantes uitgeroepen, wat inhoudt dat de protestanten beperkte vrijheid van godsdienst krijgen.

    • 1594 Geboortejaar Gustaf Adolf II van Zweden

      Gustaf Adolf (1594-1632), in 1611 koning van Zweden, is één van de hoofdrolspelers in de Dertigjarige Oorlog (1618-1648). Hij werpt zich in de strijd voor de protestantse zaak. Zijn legers vechten tot diep in Duitsland; tijdens één van die gevechten komt hij om. De Dertigjarige Oorlog is een felle strijd tussen katholieke en protestantse vorsten en staten. Laatstgenoemden winnen, zij het dat er ook veel regio’s heroverd zijn door de katholieken.

    • 1594 Sterfjaar van Giovanni Pierluigi da Palestrina

      Giovanni Pierluigi da Palestrina (1525-1594), Italiaans componist van rooms-katholieke kerkmuziek in de Renaissancestijl, overlijdt.

    • 1594 Groningen bevrijd en bij Unie van Utrecht

      De troepen van de stadhouders Maurits en Willem Lodewijk veroveren de stad Groningen op het Spaanse leger, waardoor Stad en Ommelanden samen deel gaan uitmaken van de Unie van Utrecht. Groningen, waar alleen de gereformeerde godsdienst in het openbaar mag worden beleden, krijgt in opdracht van Willem Lodewijk een gereformeerde kerkorde die wordt opgesteld door de theologen Martinus Lydius, Sibrandus Lubbertus en Menso Alting. Veel geloofsvluchtelingen komen terug uit Oost-Friesland.

    • 1596 Geboortejaar René Descartes

      René Descartes (1596-1650), Franse filosoof, bekend van de uitspraak Cogito ergo sum (ik denk dus ik besta). Hij is de vader van de moderne filosofie en legt de basis voor het 17e-eeuwse rationalisme. Descartes woont in de Nederlandse Republiek, de vrijplaats voor grote denkers in die tijd. Voor Descartes is dé manier om te zoeken naar zekerheid het systematisch aan alles twijfelen. Voor sommigen leidt zijn denkwijze tot atheïsme.

    • 1597 Sterfjaar Petrus Canisius

      Petrus Canisius (1521-1597), Nederlandse jezuïet en belangrijk persoon in de contrareformatie, overlijdt.

    • 1597 Geboortejaar Pieter Janszoon Saenredam

      Pieter Janszoon Saenredam (1597-1665), architectuurschilder met als specialisme het uitbeelden van (kerk)gebouwen, veelal het interieur.

    • 1598 Edict van Nantes

      De Franse koning Hendrik IV vaardigt het Edict van Nantes uit om de Franse protestanten, na bijna veertig jaar van bloedige burgeroorlogen, een beperkte mate van godsdienstvrijheid te geven en zo vrede te bereiken. Het houdt in dat het rooms-katholicisme staatsgodsdienst blijft, maar protestanten moeten wel de rooms-katholieke feestdagen en de huwelijkswetgeving houden. De Hugenoten kunnen in de buitenwijken van de meeste steden hun diensten houden (dit geldt niet voor Parijs).

      Ook krijgen de protestanten een groot aantal steden (officieel pandsteden genoemd – als onderpand voor hun vrijheid), waar ze zich in kunnen terugtrekken en hun militaire verdediging organiseren als de vijandelijkheden van katholieke zijde weer zouden beginnen. Het edict brengt voor enige tijd rust en ook welvaart. Onder de opvolgers van Hendrik IV wordt het edict geleidelijk afgezwakt en uiteindelijk herroepen door Lodewijk XIV (de Zonnekoning) in 1685.

    • 1598 Sterfjaar van Marnix van St. Aldegonde

      Philips van Marnix, heer van Sint Aldegonde (1540-1598), die een belangrijke rol in de strijd voor de vrijheid van de gereformeerde kerken in de Nederlanden speelt, sterft.

  • 1598-1618

    • 1598 Sterfjaar van Marnix van St. Aldegonde

      Philips van Marnix, heer van Sint Aldegonde (1540-1598), die een belangrijke rol in de strijd voor de vrijheid van de gereformeerde kerken in de Nederlanden speelt, sterft.

    • 1600 Sterfjaar Giordano Bruno

      Giordano Bruno (1548-1600), Italiaanse filosoof, vrijdenker en priester. Omdat hij aanhanger is van het docetisme (Christus heeft slechts een schijnlichaam) en pantheïsme (alles is goddelijk) wordt hij door de inquisitie tot de brandstapel veroordeeld. Hij gaat de geschiedenis in als de martelaar voor de vrije gedachte.

    • 1602 Oprichting Verenigde Oost-Indische Compagnie

      De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) is een particuliere handelsmaatschappij, in 1602 ontstaan uit fusies. De VOC heeft veel betekent voor de Nederlandse Republiek; het was eigenlijk een maritieme staat, met bezittingen in Afrika en Azië. Hiermee spelen ze een belangrijke rol in de onderlinge economie en kennis tussen andere werelddelen en Europa. Uit de nederzettingen ontstaan koloniën.

    • 1602 Sterfjaar Franciscus Junius

      Franciscus Junius (1545-1602), calvinistisch theoloog, geboren te Bourges (Frankrijk) hoogleraar te Leiden, overlijdt te Leiden aan de pest.

    • 1603 Geboortejaar Johannes Coccejus

      Johannes Coccejus (1603-1669), in Duitsland geboren, maar in Nederland bekend geworden als verbondstheoloog. Hij is eerst hoogleraar in Franeker, daarna in Leiden. Centrum van zijn theologie is een eigen visie op het verbond van God, waarin de achtereenvolgende (bijbelse) verbonden elkaar opvolgen en als geheel nieuw worden gezien (zonder dat het wezen van het ene verbond nog doorwerkt in het volgende). Zijn conflict met Voetius gaat over Coccejus’ uitleg van het sabbatsgebod als een ceremonieel gebod (d.i. alleen geldend in het Oude Testament) dat thuis hoort in het niet meer geldend oude verbond.

    • 1603 In Engeland komt Jacobus I aan de macht

      Na het overlijden in 1603 van de kinderloze koningin Elisabeth van Engeland (Tudor) komt de Schotse koning Jacobus VI (Stuart) in aanmerking om ook over Engeland koning te worden. Hij is een zoon van de rooms-katholieke Mary Stuart die in 1567 door protestantse Schotse edelen was afgezet en in 1587 in Engeland ter dood gebracht op verdenking van het plannen van een bloedige staatsgreep tegen Elisabeth. Jacobus VI komt is als Jacobus I aan de macht en staat eerst aan de kant van de presbyterianen, maar later kiest hij de kant van de ‘hoogkerkelijken’ (d.i. de groepering die de kerk via bisschoppen wil laten regeren). Als koning neigt hij steeds meer tot het vorstelijk absolutisme (waarin de invloed van het volk nauwelijks merkbaar is).

    • 1603 Johannes Althusius geeft zijn Politica uit

      Johannes Althusius (1557-1638), een Oost-Friese staatsrechtsgeleerde, studeert onder andere in Bazel en Genève en is van 1588 tot 1605 hoogleraar in het Duitse Herford. Hij geeft in 1603 zijn hoofdwerk uit: Politica methodica digesta, dat uit een groot aantal bijbelse voorbeelden een staatsvisie ontwikkelt; het is in 1610 en 1614 herzien en uitgebreid.

      Althusius is een verklaard tegenstander van het absolutisme van de vorsten en voorstander van beperkte volkssoevereiniteit en van het recht van verzet tegen een tiran. De door hem voorgestane staatsvorm is de confederatie (een verbond van zelfstandige gewesten). Hij gaat in 1604 naar Emden om daar als stadsyndicus (rechtskundig overheidsdienaar) te werken. Met zijn politieke theorie biedt hij een rechtvaardiging van de Nederlandse opstand tegen Spanje en voor de staatsvorm van de Unie van Utrecht.

    • 1605 Sterfjaar Theodorus Beza

      Theodorus Beza (1519-1605), reformator uit Frankrijk, vriend en opvolger van Calvijn in Genève, overlijdt. Hij heeft grote invloed uitgeoefend op de bewaring en systematisering van het calvinisme.

    • 1606 Geboortejaar Rembrandt van Rijn

      Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606-1669), geniaal schilder, graficus, tekenaar en leermeester in Amsterdam. Hij behoort tot de grote vertellers: hij maakt in zijn schilderijen de menselijke roerselen, innerlijk en uiterlijk, zichtbaar. Hij kiest vaak voor thema’s uit het Oude en Nieuwe Testament en de apocriefen. Rembrandts visie heeft veel van de calvinistische opvatting, dat de relatie tot God het leven raakt in elke sfeer. Hoewel hij niet voor de kerk werkt, is hij toch één van de grootste religieuze kunstenaars van het westen. In zijn werken komen mensen vaak niet heroïsch, maar kwetsbaar in beeld.

    • 1607 Geboortejaar Paul Gerhardt

      Paul Gerhardt (1607-1676), Duits luthers predikant en dichter van geestelijke liederen. Zijn relatie tot calvinisten is slecht. In totaal schrijft hij 134 gedichten/liederen, die gekenmerkt worden door tijdloze spiritualiteit en een sfeer van Godsvertrouwen. In het Liedboek voor de Kerken zijn 13 liederen van hem opgenomen, waaronder:
      - Hoe zal ik U ontvangen
      - O hoofd vol bloed en wonden
      - Beveel gerust uw wegen

      Een bekend lied van Gerhardt, ‘Beveel gerust uw wegen’, is als volgt ontstaan: als predikant in een kleine gemeente krijgt hij maar weinig traktement, zodat hij en zijn vrouw... Lees verder

    • 1607 Geboortejaar Anna Maria van Schurman

      Anna Maria van Schurman (1607-1678) is volgens kenners de geleerdste vrouw van haar tijd – ze kent twaalf talen – en is de eerste vrouwelijke theologiestudente in Utrecht; de colleges mag ze achter een gordijn bijwonen. Ze beweegt zich veel in de Utrechtse kring rond Voetius, waarin een vorm van calvinisme wordt beoefend die bekend staat als de Nadere Reformatie, waar de nadruk ligt op innige geloofsbeleving en nauwgezette levenspraktijk (te vergelijken met het puritanisme).

      Later breekt Anna Maria van Schurman met de officiële kerk en sluit ze zich aan bij Jean de Labadie (1610-1674), een ex-priester uit Frankrijk en later gereformeerd predikant in de Nederlanden, die een afzonderlijke, zuivere kerk van alleen maar gelovigen voorstaat. Haar laatste levensjaren brengt ze daarom door op de Walta-State in Wieuwerd (Friesland), waar een aantal sekteleden van de Labadisten samenwonen.

    • 1608 Engelse independenten vluchten

      In 1608 vluchten Engelse independenten (gelovigen die los zijn van de staatskerk) naar de Nederlandse Republiek, die buitenlandse vervolgde christenen ruimhartig toeliet. Uiteindelijk zouden deze protestanten, ook wel puriteinen genoemd, naar Amerika vertrekken om daar een kolonie te stichten.

    • 1608 Teellinck publiceert ‘programma’ van Nadere Reformatie

      De publicatie door de Zeeuwse ds. Willem Teellinck (1579-1629) van het boek Philopatris Ofte Christelijck bericht hoe men Staets saeken soude moghen gheluckelick uytvoeren: Dienende tot desen teghenwoordighen Vredehandel.in 1608 wordt wel beschouwd als het startsignaal van de Nadere Reformatie, een stroming die in de Nederlanden de ware vroomheid wil bevorderen. Deze stroming legt de nadruk op de nadere, ofwel verdere doorwerking van het gedachtegoed van de reformatie in het gezinsleven en ook in de samenleving. Ze bindt de strijd aan met veel vormen van verwereldlijking en is voorstander van een sobere, strenge zondagsviering.

      Teellinck, die beschouwd wordt als de ‘vader van de Nadere Reformatie’, heeft voor deze beweging een grote reeks van vrome geschriften gepubliceerd; vaak blijkt daaruit nauwe aansluiting bij de Moderne Devotie. Bekende figuren uit de kring van de Nadere Reformatie zijn Gisbertus Voetius, hoogleraar in Utrecht, de eveneens in Utrecht dienende predikant-dichter Jodocus van Lodenstein en de Rotterdamse predikant Wilhelmus à Brakel. De Nadere Reformatie is een uitstekende voedingsbodem voor het latere gereformeerd Piëtisme.

    • 1609 Begin Twaalfjarig bestand

      In de oorlog tegen Spanje breekt in 1609 het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) aan, een door beide partijen, na onderhandelingen in Antwerpen, afgesproken periode van wapenstilstand. Spanje erkent de Republiek (voorlopig) als soeverein en beide partijen behouden de gebieden waarover ze op dat moment de macht hebben.

      Nu komt er juist in die tijd grote onenigheid op politiek en godsdienstig gebied aan het licht: spanningen tussen stadhouder prins Maurits en raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt over de vraag bij wie de hoogste macht berusten daarbij diepgaande meningsverschillen in de kerk tussen arminianen (of remonstranten, de aanhangers van Arminius) en gomaristen (of contraremonstranten, de aanhangers van Gomarus) over de leer van de uitverkiezing (predestinatie).

      Beide conflicten houden de gemoederen sterk bezig; formeel eindigen ze in 1619 als Oldenbarnevelt wegens hoogverraad wordt geëxecuteerd op het Binnenhof in Den Haag en als op de Dordtse synode (1618-1619) de remonstrantse leer wordt veroordeeld en de remonstranten de gereformeerde kerk worden uitgezet.

    • 1609 Sterfjaar Jacobus Arminius

      Jacobus Arminius (ca. 1559-1609), predikant in Amsterdam en daarna hoogleraar in Leiden, gereformeerd theoloog met omstreden ideeën over de uitverkiezing, overlijdt. De leiding van de arminiaanse richting, de latere remonstranten, komt in handen van Johannes Uytenbogaert (1557-1644), die eerder diende als hofprediker van prins Maurits.

    • 1609 Het baptisme ontstaat

      Het Baptisme ontstaat in 1609 onder puriteinse vluchtelingen die uit Engeland wegens geloofsvervolging waren neergestreken in Amsterdam; dit gebeurde na contacten met Nederlandse doopsgezinden. Twee Engelse predikanten, John Smyth (1570-1612) en Thomas Helwys (1575-1616), zijn de stichters van deze beweging. Bij toetreding worden de gelovigen gedoopt door onderdompeling.

    • 1610 De Remonstrantie ingediend

      Ds. Johannes Uytenbogaert, een medestander van Jacobus Arminius (die een jaar eerder overleed), stelt de Remonstrantie (d.w.z. verzoekschrift) op, waarin hij en zijn volgelingen aan de Staten van Holland ruimte vragen voor hun interpretatie van het leerstuk van de uitverkiezing. Hierdoor worden ze in het vervolg ‘remonstranten’ genoemd. De Remonstrantie bevat vijf artikelen. Er komt in bijna alle gewesten een bijzonder heftige interne kerkelijke strijd op gang tussen remonstranten en contraremonstranten. Uiteindelijk zouden de predikanten die deze met deze leer sympathiseerden uit de Gereformeerde Kerk worden gezet (1619). Later ontstaat een officieel kerkverband: de Remonstrantse Broederschap. De volksnaam voor remonstranten werd de aanduiding ‘rekkelijken’.

    • 1611 De Contra-Remonstrantie ingediend

      In antwoord op de Remonstrantie, stellen aanhangers van Gomarus een Contra-Remonstrantie op; de vermoedelijke opsteller is ds. Festus Hommius. Zij gaan voortaan als ‘contra-remonstranten’ door het leven. Ze willen onverkort vasthouden aan de gereformeerde dogma’s op het punt van de uitverkiezing en de semi-pelagiaanse mensvisie. Op de Dordtse Synode van 1618/19 behalen ze uiteindelijk de overwinning. Met het daar opgestelde en bindende document, de Dordtse Leerregels, wordt hun visie in het geheel overgenomen. De volksnaam voor de contra-remonstranten werd de aanduiding ‘preciesen’.

    • 1611 De King James-vertaling verschijnt in Engeland

      In 1611 verschijnt de King James Version of Authorized Version, genoemd naar koning Jacobus I. Deze officiële Engelse Bijbel moet het gebruik van voorgaande vertalingen vervangen.

    • 1612 Sterfjaar Menso Alting

      Menso Alting (1541-1612), gereformeerd predikant in de Noordelijke Nederlanden en in Emden, overlijdt. Hij heeft een calvinistisch stempel gezet op de kerken van Oost-Friesland, Groningen en Drenthe. Hij is ook bekend als een scherp bestrijder van doopsgezinden en verwante groeperingen, zoals de Davidjoristen.

    • 1614 Oprichting universiteit Groningen

      Op 23 augustus 1614 wordt de Universiteit van Groningen opgericht, in opdracht van de Staten van Groningen en de Ommelanden. De eerste rector magnificus is Ubbo Emmius (1547-1625), een calvinistisch geschiedkundige uit Oost-Friesland die o.m. in Genève onder Beza heeft gestudeerd. De academie telt vier faculteiten en begint met 82 studenten uit Noord-Nederland en het aangrenzende Duitse land.

    • 1614 Eerste editie van het Rituale Romanum

      In 1614 verschijnt de eerste editie van het Rituale Romanum, een liturgieboek in de rooms-katholieke kerk.

    • 1615 Sterfjaar Johannes Fontanus

      Johannes Fontanus (1545-1615), Gelders reformator, overlijdt in Arnhem. Hij staat bekend als een overtuigd contra-remonstrant.

    • 1617 Priesteropleiding Den Bosch

      Bisschop Nicolaas Zoesius (1564-1625) opent een eigen priesteropleiding in Den Bosch.

    • 1618 Begin Dertigjarige Oorlog

      De Dertigjarige Oorlog (1618-1648) is een grootschalig conflict waar de meeste Europese mogendheden bij betrokken zijn. Een vooral door rooms-katholieken beheerste coalitie rond de Duitse keizer, inclusief Spanje, vecht tegen wisselende coalities van vooral protestantse staten. Er worden vier fasen onderscheiden: een Boheemse, Deense, Zweedse en Franse fase. De keizer verliest uiteindelijk. In 1648 komt het tot een algemene Europese vrede. Duitsland kent veel verwoeste en ontvolkte gebieden.

    • 1618 Begin Nationale Synode te Dordrecht

      De bekendste synode in de Nederlandse geschiedenis vindt plaats in Dordrecht (13 november 1618 – 23 april 1619). Deze nationale synode vertoont internationale allure (er zijn niet alleen veel buitenlandse afgevaardigden, maar de besluitvorming wordt ook internationaal overgenomen). Ook de nationale overheid is vertegenwoordigd door middel van 18 commissarissen-politiek.

      Onder voorzitterschap van ds. Johannes Bogerman (uit Leeuwarden) besluit deze synode de leer van de remonstranten te verwerpen en daarvan getuigenis te geven in de Dordtse Leerregels (ook wel: de vijf artikelen tegen de remonstranten), de vertaling van de Bijbel uit de grondtalen en de vaststelling van de Dordtse Kerkorde (nog steeds in hoofdlijnen in gebruik bij veel protestantse kerken). De kerken verplichten zich deze kerkorde na te leven, evenals de gereformeerde leer zoals die is vastgelegd in de Drie Formulieren van Eenheid (de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels).

    • 1618 Book of Sports verschijnt in Engeland

      In Engeland verschijnt in opdracht van koning Jacobus I het Book/Declaration of Sports. Er worden hierin allerlei suggesties gedaan voor gepaste sport en spel op de zondagmiddag en andere feestdagen. Hiermee wil men kroegenbezoek en het daarbij behorende overmatig drankgebruik tegengaan. De puriteinen zijn wars van enig fysieke recreatie op de rustdag en keuren deze wet dus sterk af.